Türkiye’de 1 Kasımda yapılan seçim sonuçları üzerine (Özbekçe)
13 Kasım 2015  //  By:   //  Dr. N. Normumin, DÜNYA HABER  //  No Comment   //   674 Okunma

NOT: Yazıda Türkiye’de 1 Kasımda yapılan Meclis seçimi sonuçları değerlendirilmektedir. Bu seçimlerde Adalet ve Kalkınma partisinin önemli başarı elde ettiği ve bu sonucun ülkeye siyasi istikrar getireceği, ekonomik ve başka alanlarda kalkınmaya yardımcı olacağı görüşü savunulmaktadır…

 

ТУРКИЯ ЖАР ЁҚАСИДАН УЗОҚЛАШДИМИ? 

Туркиядаги сиёсий вазият ҳақида аввалги ёзган мақолаларимда бу давлатнинг сиёсий жиҳатдан жар ёқасида турганини ёки бўлмаса бу мамлакатда сиёсий пот вазияти ўртага чиққанини ёзгандим…

Туркияда 1 Ноябрда ўтказилган сайловлар сиёсий вазиятни жиддий ўзгартиргани, тўғрироғи бу сайлов натижасида сиёсат майдони ва сиёсий ҳокимият қайтадан барқарорлашгани кўпчиликка маълум…Аммо аввал шу “жар” масаласига қисқача тўхталсак…

Бу ерда сиёсий жиҳатдан жар ёки жарга тушиш дейилганда бирор давлатда ички ва ташқи таъсирлар натижасида ижтимоий сиёсий жараёнларнинг тамоман издан чиқишини, бунга боғлиқ ҳолда иқтисодий ва сиёсий таназзулнинг ўртага чиқишини ва охир оқибатда бу ўлка халқининг хонавайрон бўлишини назарда тутаяпман. Худди ҳозирда Сурия, Ироқ, Афғонистон, Миср, Ливия, Йемен, Украина каби давлатларда бўлгани каби…Бу давлатларнинг тепасида геополитика ҳукмронлигининг (дунё бошқаруви қиличининг) ўйнаб турганини сиёсатдан хабари бўлганлар яхши биладилар. Бу давлатлар ички ва ташқи сабаблар билан геополитиканинг жарига қулаб тушдилар ва уларнинг бу жар даҳшатидан қачон қутулишини айтиш деярли имконсиздир…

Хўш, бу маънода Ўзбекистон қандай аҳволда? Ўзбекистоннинг бундай жарга қулашига эҳтиёж йўқ, чунки зотан мамлакатимиз, тўғрироғи ундаги диктатура режими уни аллқачон ижтимоий сиёсий жарга қулатиб бўлган. Бошқа томондан Ўзбекистон ўз ўзидан, яъни табиий равишда геополитиканинг “жар”лигида (геополитиканинг марказидан узоқда, жуда узоқда) жойлашган. Шунинг учун ҳам масалан, дунёда қайта қайта ўртага чиқаётган рангли инқилоблар ва Араб баҳори деб аталган сиёсий жараёнлар Ўзбекистонгача етиб бормади. Худди бир пайтлар Горбачевнинг қайта қуриши ҳам Совет Жумҳуриятлари ичида Ўзбекистонга энг охирида етиб боргани каби…

Мени баъзан шундай ғайритабиий савол қийнайди: Биз ўзбеклар учун қайсиси яхшироқ ёки ёмонроқдир? Масалан, Сурия каби геополитиканинг марказида жойлашиб, дунёни бошқараётган давлатлар орасида хом талаш бўлиб кетишми ёки геополитиканинг бир узоқ бурчагида (жарида) бир золим диктаторнинг қуллари бўлишми? Бу саволга албатта ҳар ким ўзича жавоб беради….

Менинг бу саволга жавобим эса оддийдир, Биз Ислом Каримов каби диктаторнинг қуллари бўлиш йўлини ҳам, геополитиканинг марказида ўрин олиб, ҳозир дунёни бошқараётган кучлар (давлатлар) хомталаш қилаётган Сурия каби хонавайронлик йўлини ҳам танламаслигимиз керак…

Бизнинг йўлимиз айнан нусхасини олмасакда, ўзимизнинг қадрдонимиз, миллий ва диний биродаримиз Туркия халқи ва давлатининг йўли бўлиши керак. Бу йўлнинг моҳияти нимадан иборат?

Аввало Туркиянинг ижтимоий сиёсий асосига эътибор қаратайлик: Худди биздаги каби бу ўлка аҳолисининг кўпчилиги (расмий маълумотларга кўра 99%) мусулмонлардир. Шунингдек, Туркия кўп миллатли (асосан турклар ва курдлардан, худди Ўзбекистон асосан ўзбеклар ва тожиклардан иборат бўлгани каби) мамлакатдир.

Шу йил 1 Ноябрда ўтказилган апрламент сайловларидаги сиёсий кураш Туркиянинг айнан мана шу ижтимоий сиёсий муҳитини ташкил қилган кучлар орасида бўлиб ўтди, десак хато қилмаган бўламиз. Бир томондан Исломий деб аталадиган, Тойиб Эрдўғон ва Аҳмад Довудўғли тарафидан бошқарилаётган Адолат ва Тараққиёт партияси, бошқа томонда Отатурк асос солган секуляр Жумҳурият Халқ Партияси (ЖХП), Турк миллатчиларининг “Миллиятчи Халқ Партияси” (МХП) ва Курд Миллатчиларининг “Халқларнинг Демократик Партияси” (ХДП)…

2015 йил 7 Июнда ўтказилган парламент сайловларида ҳукуматдаги Адолат ва Тараққиёт партияси 41% овоз олиб нисбатан мағлубиятга учраган эди. Чунки мухолифатдаги ЖХП, МХП ва ХДП партияларининг умумий овозлари 55% кўпроқ эди ва бу мухолифлар ўзаро келишиб ҳукумат тузишлари мумкин эди…

Аммо бир сиёсат устаси бўлган Президент Тойиб Эрдўғон аввал ҳукуматни тузиш вазифасини сайловда биринчиликни олган  Адолат ва Тараққиёт партиясига берди. Туркия Жумҳурияти Конституцияси ҳам шуни талаб қилади. Бу партиянинг раиси айни пайтда Бош вазир Аҳмад Довуд ўғли бошқа партяилар билан коалицион (умумий) ҳукумат тузиш учун музокараларга бошлади. Бошқа томондан, Турк миллатчиларининг “Миллиятчи Халқ Партияси” (МХП) лидери Давлат Боғчали асло Курд Миллатчиларининг “Халқларнинг Демократик Партияси” (ХДП) билан каолиция ҳукуматига кирмаслигини эълон қилди…

Бу айни пайтда мухолифатнинг ўзаро бирлашиб, каолиция ҳукумати тузиш имконини ҳам йўққа чиқарди. Ҳукуматни тузишнинг ягона варианти эса Адолат ва Тараққиёт партиясининг еткачилигида мухолиф партиялардан бири билан келишуви асосида амалга ошиши мумкин эди…

Шу ерда ҳозирги кунда геополитикада (дунё сиёсатида) бўлаётган баъзи нуқталарга қайта эътибор қаратайлик. Юқорида айтилгани каби дунё давлатлари орасида ўзаро кураш шиддатли шаклда давом этмоқда. Бу эса дунёни бошқараётган давлатлар билан рақобат қила олмайдиган давлат ва уларнинг халқларининг бошига турли мусибатлар келтирмоқда. Сурия, Ироқ, Афғонистон, Миср, Ливия, Йемен, Украина каби давлатларда геополитик кучларнинг бевосита ёки билвосита аралашуви туфайли диний ва миллий низолар келиб чиқди ва бу давлатлар сиёсий жиҳатдан жарликка қулаб тушдилар….

Худди шундай, кимлардир Туркияда ҳам шундай ички тўқнашувлар (миллий ва диний низолар) чиқариб, бу мамлакатни ҳам юқорида айтилган давлатлар каби жарга қулатиб юборишдан манфаатдор эканлиги маълумдир. Зотан, мамлакат жанубий шарқий вилоятларида Курд исёнчиларининг ҳам сиёсий ҳамда қуролли ғалаёнлари давом этмоқда. Мусулмон жамоатлар орасида ҳам яхлитлик йўқ. Айниқса, ҳозир расмий давлатга қарши паралел давлат (ўз давлатини) қурган Фатҳуллоҳ Гулан жамоати ҳам Тойиб Эрдўғон ҳукуматига қарши курашда бошқа мухолифлар билан ҳамкорлик қилмоқда. Қолаверса, Туркиядаги катта капиталист бойлар (Коч оиласи, Доған гуруҳи ва ҳк) ҳам  Тойиб Эрдўғон ҳукуматига қарши эканликларини очиқ баён қилдилар…

Мана шундай ижтимоий чигал вазиятда, яъни мамлакат ижтимоий сиёсий бўҳрон (жар) ёқасига келиб қолган вазиятда Тойиб Эрдўғон ва Аҳмад Довутўғли Отатурк тарафидан тузилган секуляр (дунёвий) Жумҳурият Халқ Партияси (ЖХП) партияси билан коалиция ҳукумати тузишдан воз кечдилар. Чунки бундай коалиция нафақат иш бошида бўлган  Адолат ва Тараққиёт партиясининг обрўйини туширарди. Айни пайтда бундай коалиция мамлакатдаги ўта чигал ижтимоий сиёсий вазиятни янада барқарорсизлиштирган бўларди…

Бундай чигал вазиятда Туркия Президенти Тойиб Эрдўғон яна ташаббусни ўз қўлига олди ва 1 Ноябрда парламентга қайта сайлов ўтказишга қарор берди. Чунки Туркия Конституцияси агар сиёсий партиятлар ўзаро колиция ҳукумати туза олмаса, Президент янги сайловлар ўтказишга қарор бера олади…

1 Ноябрь сайловларида яна Адолат ва Тараққиёт партиясининг ғалаба қилишига ҳеч ким шубҳа қилмасди. Аммо кутилган ғалабанинг энг кўпи билан  45 % овоз атрофида бўлиши ва бу Эрдўғон ва Довудўғли бошқараётган сиёсий кучнинг қайтадан якка ҳолда иқтидорга (ҳукуматга) келиши таҳмин қилинганди. Аммо 1 Ноябрь кечқурун сайловнинг дастлабки натижалари эълон қлиниши билан нафақат унинг иштирокчилари, балки сиёсат мутахассислари ҳам “шокга” тушдилар. Сайловда Адолат ва Тараққиёт партияси овозларнинг деярли ярмини, яъни 49,5 % ни олиб мутлақ ғолибиятни қўлга киритди. Кеча эълон қилинган ниҳоий натижаларга кўра 550 депутатли Туркия парламентида Адолат ва Тараққиёт партияси 317, ЖХП 134, МХП 40 ва ХПД 50 депутатликни қўлга киритдилар. Яъни, Адолат ва Тараққиёт партияси қайтадан якка ҳолда ҳукуматни тузиш имконига эга бўлди…

Бу сайловларда 57 миллион сайловчининг 85 % иштирок этиб, овоз берди. Бу рақамларни Ислом Каримовнинг сохта сайловларидаги 90 %  ёки Миср диктатори Сисийнинг пардамент сайловидаги сайловидаги  25 % иштироки билан албатта таққослаб бўлмайди. Туркиядаги бу сайлов шундай эркинлик ва ошкоралик шатларида ўтказилдики, унинг натижаслари сайловчилар овоз бериб бўлгандан кейин 2 соат ҳам ўтмасдан эълон қилинди.

Замонавий Туркияда Ўзбекистон ва Мисрдан фарқли ўлароқ фуқароларга диний, сиёсий, иқтисодий, ҳуқуқий эркинликлар берилган. Айниқса, Туркиядаги матбуот эркинлиги таҳсинга сазовордир. Албатта, ўз давлатини йиқитиш учун курашаётган Фатҳуллоҳ Гуланнинг паралел “давлати” ва Ойдин Дўғон манфаатчи капиталист гуруҳининг оммавий ахборот воситаларига қарши ҳукумат жиддий тадбирлар олмоқда. Чунки масала Туркиянинг халқининг ва давлатининг истиқболи масаласидир ва кимки бу истиқболга (халқ ва давлатнинг эркинлиги, мустақиллиги ва тараққиётига) қарши хиёнат қиладиган бўлса, давлатнинг уларга қарши чора тадбирлар олиши табиийдир…

Бу сайловларда Адолат ва Тараққиёт партияси муҳим ғалабани қўлга киритди. Аммо бу Туркиянинг бутун муаммолари бир кунда ҳал бўлди, деган маънога ҳам келмайди албатта. Аҳмад Довудўғри ташкил қиладиган янги ҳукумат аввало мамлакат жанубий шарқидаги қуролланган Курд исёнчиларини ва давлат ҳаётини издан чиқаришга уринаётган Фвтҳуллоҳ Гулан “паралел давлати”нинг фаолиятларини ҳарбий ва ҳуқуқий йўллар билан тугатиши керак бўлади. Бу шаклда давлат ҳаётида ички тинчлик ва барқарорлик ўрнатилгандан кейин ҳукуматнинг муҳим иқтисодий, ижтимоий ва ҳуқуқий ислоҳотларни ўтказиши зарур. Маҳаллий ва халқаро сиёсат мутахассисларига кўра бу ислоҳотлар орасида энг муҳими Туркиянинг янги Асосий Қонунининг (Конституция) қабул қилиниши ва мамлакатнинг парламент бошқарувидан Президенлик бошқарувига ўтишидир. Ташқи сиёсатда эса Туркия учун энг муҳим масала қўшни давлат Суриядаги инқирознинг ҳал қилинишидир…

Туркиянинг тажрибасини (Туркия тараққиёт моделини) Ўзбекистон билан қиёслайдиган бўлсак, Ўзбекистон ҳозир Туркия 1923 ва 1950 йиллар орасида бошидан ўтказган ва норасмий сиёсий истилоҳда “Камолизм” (Мустафо Камол Отатурк асос солган секуларизм режими) дея аталадиган даврини бошидан кечираяпти, дейишимиз мумкин. Яъни, биз Туркиядан ижтимоий сиёсий тараққиёт масаласида энг камида бир аср орқадамиз.Чунки 1923 йилда Туркия Жумҳурияти қурилганда асосий эътибор (худди бугун Ўзбекистонда бўлгани каби) Ислом дини ва мусулмонларни жиловлашга, уларни ижтимоий сиёсий ҳаётдан четлаштиришга қаратилганди. Туркиянинг деярли бир асрлик бу тажрибаси натижасиз тугагани бугун ошкор бир ҳақиқатдир. Чунки бу тажриба аҳолисининг асосий қисми мусулмонлардан иборат бўлган мамлакатда Ислом дини омилини ҳисобга олмаган тараққиёт моделининг мағлубиятга учрашга маҳкумлигини кўрсатди. Яъни, ҳозирда Ўзбекистоннинг ўз тараққиёти йўли (буни “Каримизм” дейиш ҳам мумкин) дея таъриф этилаётган ва асоси Ислом дини ва мусулмонларга қарши душманликдан иборат бўлган диктатура режимининг ҳеч қандай келажаги йўқдир…

Қолаверса, замонавий Туркия тажрибаси инсонларга уларнинг асосий эркинлари ва ҳуқуқларини (диний, сиёсий, иқтисодий, матбуот эркинлиги ва ҳк) берилганда ҳам жамият ва давлат ҳаётида тинчликни сақлаб қолиш ва бу орқали жамият ва давлат тараққиётини давом эттириш имкони борлигини кўрсатмоқда. Бу тажриба айни замонда Ислом Каримов режимининг аҳолига, айниқса мусулмонларга эркинлик берилидаган бўлса, ҳамма ёқни радикаллар, террорчилар, фундаменталистлар босиб кетади, ижтимоий сиёсий бўҳрон ўртага чиқади, фуқаролар уруши бўлади каби тутурқсиз фикрлари ва мана шундай тутуриқсизни баҳона қилиб, дунёда энг золим, дея тан олинган ўзининг диктатурасини оқлашга уринишини ҳам пучга чиқармоқда…

Албатта, Ўзбекистондаги бугунги ижтимоий, сиёсий, иқтисодий ва маънавий инқироз шартларида Туркияда 1 Ноябрда ўтказилган сайловларни ўтказишнинг имкони бўлмаслиги  мумкин. Чунки юқоридаги инқироз шартларида диктатура ҳокимиятидан бир ҳамлада воз кечиб,  очиқ ва эркин сайловларнинг ўтказилиши жамиятда миллий ва диний низоларга ҳам олиб келиши мумкин. Аммо бу асло Ўзбекистонда Ислом Каримов диктатураси давом этаверсин, деган маънони билдирмайди. Чунки Туркия тажрибасига ҳам қарайдиган бўлсак, ўтган деярли бир аср давомида бу мамлакатда жуда жиддий ва катта ижтимоий ва сиёсий инқирозлар ўртага чиққанини ва ҳатто қайта қайта давлат тўнтаришлари содир бўлганини кўрамиз. Мен Ўзбекистондаги ҳозирги диктатура келтириб чиқарган ижтимоий, сиёсий, иқтисодий ва маънавий инқироз шартларни, дунё давлатларининг, шу жумладан Туркиянинг бир асрлик тажрибасини ҳам ҳисобга олиб, Ўзбекистонда натижаси миллий ва диний низолар билан тугаши эҳтимоли бўлган кўппартиявий сайловларни эмас, бунинг ўрнига жамиятда ижтимоий сиёсий барқарорликни (тинчликни) сақлаб қоладиган айни пайтда диктатура режимидан ҳуқуқий ва фуқаровий жамият шаклига ўтишни таъминлайдиган давлат ҳокимиятини босқичма босқич шакллантириш йўлини таклиф қилганман. Бу дастур 2015 йилда хориждаги мухолифат ўтказган виртуал сайловларда эълон қилинганди. Истаганлар уни мана бу линкдан ўқишлари ҳам мумкин,

http://namoznormumin.blogspot.com.tr/search?updated-max=2015-03-07T21:34:00-08:00&max-results=7

Ушбу мақоланинг сўнггида менга авваллари бунга ўхшаш сиёсий мақолаларим эълон қилингандан кейин отилган “бу одам Туркиядаги ғарб секуляр демократик режимни ҳимоя ва ташвиқот қилаяпти”, деган навбатдаги эҳтимолий туҳматларга ҳозирдан жавоб бермоқчиман.  Мен ғарбда ижод қилинган ва амалга қўйилган секуларизм (дунёвийлик, яъни динни ижтимоий ҳаётдан ажратиш) ғоясининг худди атеизм (динсизлик) ғояси каби куфр эканлигини жуда кўп мақолаларимда айтганман. Бу менинг бу масалага имоний муносабатимдир. Демократияга келадиган бўлсак, у икки шаклда талқин ва тажриба қилинади. Биринчи шакли, демократиянинг мутлақ ижтимоий сиёсий тузум ўрнида кўрилиши, яъни халққа ҳокимиятни ҳам ва ҳукуматни ҳам тузиш имконини бериб, халқнинг (аслида халқ номидан ишни бошқарадиганларнинг) ўз ҳавойи нафсига кўра Ҳақ ва ботилни, ҳалол ва ҳаромни бир биридан ажратмайдиган тузумда яшаши. Бундай демократиянинг ҳам Исломий нуқтаи назардан куфрлигида шубҳа йўқдир. Демократиянинг иккинчи талқини ва тажрибаси унинг мутлақ ижтимоий сиёсий тузум ўрнида эмас, фақат ҳукуматни шакллантириш учун эркинликлар ва сайлов тизими ўрнида кўрилишидир. Туркияда ҳозир демократиянинг мана шу талқини ва тажрибасидан фойдаланилмоқда. Чунки Отатурк қурган секуляр (турк тилида “laik, лаик” ) режимнинг аҳолиси мусулмон бўлган халқ ва давлатга тўғри келмаслиги бир асрлик тажрибада исботланди. Шунинг учун ҳам Туркия Президенти Тойиб Эрдўғон кейинги вақтдаги маърузаларида ғарбона секуларизм ўрнига ““laik, лаик”лик қоидасини давлатнинг турли дин мансубларига ҳуқуқлар бериши шаклида талқин қилинишини таклиф қилмоқда. Яъни, Туркиядаги янги режим (Эрдўғон тили билан айтганда “Янги Туркия”) дин ва давлатнинг бир биридан ажратилиши қоидасига эмас, аксинча давлатнинг бутун динлар вакилларини ўз ҳимоясига олиш қоидасига асосланиши керак…

 

Мен юқорида демократиянинг ҳар икки талқинини ҳам ҳозир Ўзбекистон учун кун тартибига келтириб бўлмаслигини айтдим. Балки иккинчи талқиндаги демократик йўлни мустақилликнинг илк йилларида тараққи          ёт йўли сифатида синаб кўриш мумкин эди. Аммо Ислом Каримов диктатураси ўтган 25 йил давомида Ўзбекистонда жуда оғир ва чуқур ижтимоий сиёсий бўҳронни ўртага чиқарди, шахсий эркинликларни ва фуқаровий жамият тамойилларини йўқ қилиш билан жамият ва давлат тараққиётининг нормал ривожланиш йўлларига тўсиқ қўйди. Бундай бўҳрон ва инқироз ҳолатида ва геополитик “бўрилар” ўз мақсадлариги етиш, яъни бошқа халқлар ва давлатларни ўзларига бўйсундириш учун номигагина демократия ва  инсон ҳуқуқларини шиор қилиб, Ўзбекистон каби давлатларни бармоқларининг атрофида ўйнатишга шай турган вазиятда бизнинг Ислом Каримов диктатурасидан  қутулиш учун “ўзимизга хос, ўзимизга мос” тараққиёт йўлимиз бўлиши керак. Бу тараққиёт йўли менинг дастуримда ифодаланган, деб ўйлайман…

 

Намоз НОРМЎМИН

13 Ноябрь 2015 йил

namoznormumin.blogspot.com

 

TURKIYA  JAR YOQASIDAN UZOQLASHDIMI?

Turkiyadagi siyosiy vaziyat haqida avvalgi yozgan maqolalarimda bu davlatning siyosiy jihatdan jar yoqasida turganini yoki bo‘lmasa bu mamlakatda siyosiy pot vaziyati o‘rtaga chiqqanini yozgandim…
Turkiyada 1 Noyabrda o‘tkazilgan saylovlar siyosiy vaziyatni jiddiy o‘zgartirgani, to‘g‘rirog‘i bu saylov natijasida siyosat maydoni va siyosiy hokimiyat qaytadan barqarorlashgani ko‘pchilikka ma’lum…Ammo avval shu “jar” masalasiga qisqacha to‘xtalsak…
Bu yerda siyosiy jihatdan jar yoki jarga tushish deyilganda biror davlatda ichki va tashqi ta’sirlar natijasida ijtimoiy siyosiy jarayonlarning tamoman izdan chiqishini, bunga bog‘liq holda iqtisodiy va siyosiy tanazzulning o‘rtaga chiqishini va oxir oqibatda bu o‘lka xalqining xonavayron bo‘lishini nazarda tutayapman. Xuddi hozirda Suriya, Iroq, Afg‘oniston, Misr, Liviya, Yemen, Ukraina kabi davlatlarda bo‘lgani kabi…Bu davlatlarning tepasida geopolitika hukmronligining (dunyo boshqaruvi qilichining) o‘ynab turganini siyosatdan xabari bo‘lganlar yaxshi biladilar. Bu davlatlar ichki va tashqi sabablar bilan geopolitikaning jariga qulab tushdilar va ularning bu jar dahshatidan qachon qutulishini aytish deyarli imkonsizdir…

Xo‘sh, bu ma’noda O‘zbekiston qanday ahvolda? O‘zbekistonning bunday jarga qulashiga ehtiyoj yo‘q, chunki zotan mamlakatimiz, to‘g‘rirog‘i undagi diktatura rejimi uni allqachon ijtimoiy siyosiy jarga qulatib bo‘lgan. Boshqa tomondan O‘zbekiston o‘z o‘zidan, ya’ni tabiiy ravishda geopolitikaning “jar”ligida (geopolitikaning markazidan uzoqda, juda uzoqda) joylashgan. Shuning uchun ham masalan, dunyoda qayta qayta o‘rtaga chiqayotgan rangli inqiloblar va Arab bahori deb atalgan siyosiy jarayonlar O‘zbekistongacha yetib bormadi. Xuddi bir paytlar Gorbachevning qayta qurishi ham Sovet Jumhuriyatlari ichida O‘zbekistonga eng oxirida yetib borgani kabi…

Meni ba’zan shunday g‘ayritabiiy savol qiynaydi: Biz o‘zbeklar uchun qaysisi yaxshiroq yoki yomonroqdir? Masalan, Suriya kabi geopolitikaning markazida joylashib, dunyoni boshqarayotgan davlatlar orasida xom talash bo‘lib ketishmi yoki geopolitikaning bir uzoq burchagida (jarida) bir zolim diktatorning qullari bo‘lishmi? Bu savolga albatta har kim o‘zicha javob beradi….
Mening bu savolga javobim esa oddiydir, Biz Islom Karimov kabi diktatorning qullari bo‘lish yo‘lini ham, geopolitikaning markazida o‘rin olib, hozir dunyoni boshqarayotgan kuchlar (davlatlar) xomtalash qilayotgan Suriya kabi xonavayronlik yo‘lini ham tanlamasligimiz kerak…

Bizning yo‘limiz aynan nusxasini olmasakda, o‘zimizning qadrdonimiz, milliy va diniy birodarimiz Turkiya xalqi va davlatining yo‘li bo‘lishi kerak. Bu yo‘lning mohiyati nimadan iborat?
Avvalo Turkiyaning ijtimoiy siyosiy asosiga e’tibor qarataylik: Xuddi bizdagi kabi bu o‘lka aholisining ko‘pchiligi (rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra 99%) musulmonlardir. Shuningdek, Turkiya ko‘p millatli (asosan turklar va kurdlardan, xuddi O‘zbekiston asosan o‘zbeklar va tojiklardan iborat bo‘lgani kabi) mamlakatdir.
Shu yil 1 Noyabrda o‘tkazilgan aprlament saylovlaridagi siyosiy kurash Turkiyaning aynan mana shu ijtimoiy siyosiy muhitini tashkil qilgan kuchlar orasida bo‘lib o‘tdi, desak xato qilmagan bo‘lamiz. Bir tomondan Islomiy deb ataladigan, Toyib Erdo‘g‘on va Ahmad Dovudo‘g‘li tarafidan boshqarilayotgan Adolat va Taraqqiyot partiyasi, boshqa tomonda Otaturk asos solgan sekulyar Jumhuriyat Xalq Partiyasi (JXP), Turk millatchilarining “Milliyatchi Xalq Partiyasi” (MXP) va Kurd Millatchilarining “Xalqlarning Demokratik Partiyasi” (XDP)…

2015 yil 7 Iyunda o‘tkazilgan parlament saylovlarida hukumatdagi Adolat va Taraqqiyot partiyasi 41% ovoz olib nisbatan mag‘lubiyatga uchragan edi. Chunki muxolifatdagi JXP, MXP va XDP partiyalarining umumiy ovozlari 55% ko‘proq edi va bu muxoliflar o‘zaro kelishib hukumat tuzishlari mumkin edi…

Ammo bir siyosat ustasi bo‘lgan Prezident Toyib Erdo‘g‘on avval hukumatni tuzish vazifasini saylovda birinchilikni olgan Adolat va Taraqqiyot partiyasiga berdi. Turkiya Jumhuriyati Konstitutsiyasi ham shuni talab qiladi. Bu partiyaning raisi ayni paytda Bosh vazir Ahmad Dovud o‘g‘li boshqa partyailar bilan koalitsion (umumiy) hukumat tuzish uchun muzokaralarga boshladi. Boshqa tomondan, Turk millatchilarining “Milliyatchi Xalq Partiyasi” (MXP) lideri Davlat Bog‘chali aslo Kurd Millatchilarining “Xalqlarning Demokratik Partiyasi” (XDP) bilan kaolitsiya hukumatiga kirmasligini e’lon qildi…

Bu ayni paytda muxolifatning o‘zaro birlashib, kaolitsiya hukumati tuzish imkonini ham yo‘qqa chiqardi. Hukumatni tuzishning yagona varianti esa Adolat va Taraqqiyot partiyasining yetkachiligida muxolif partiyalardan biri bilan kelishuvi asosida amalga oshishi mumkin edi…

Shu yerda hozirgi kunda geopolitikada (dunyo siyosatida) bo‘layotgan ba’zi nuqtalarga qayta e’tibor qarataylik. Yuqorida aytilgani kabi dunyo davlatlari orasida o‘zaro kurash shiddatli shaklda davom etmoqda. Bu esa dunyoni boshqarayotgan davlatlar bilan raqobat qila olmaydigan davlat va ularning xalqlarining boshiga turli musibatlar keltirmoqda. Suriya, Iroq, Afg‘oniston, Misr, Liviya, Yemen, Ukraina kabi davlatlarda geopolitik kuchlarning bevosita yoki bilvosita aralashuvi tufayli diniy va milliy nizolar kelib chiqdi va bu davlatlar siyosiy jihatdan jarlikka qulab tushdilar….

Xuddi shunday, kimlardir Turkiyada ham shunday ichki to‘qnashuvlar (milliy va diniy nizolar) chiqarib, bu mamlakatni ham yuqorida aytilgan davlatlar kabi jarga qulatib yuborishdan manfaatdor ekanligi ma’lumdir. Zotan, mamlakat janubiy sharqiy viloyatlarida Kurd isyonchilarining ham siyosiy hamda qurolli g‘alayonlari davom etmoqda. Musulmon jamoatlar orasida ham yaxlitlik yo‘q. Ayniqsa, hozir rasmiy davlatga qarshi paralel davlat (o‘z davlatini) qurgan Fathulloh Gulan jamoati ham Toyib Erdo‘g‘on hukumatiga qarshi kurashda boshqa muxoliflar bilan hamkorlik qilmoqda. Qolaversa, Turkiyadagi katta kapitalist boylar (Koch oilasi, Dog‘an guruhi va hk) ham Toyib Erdo‘g‘on hukumatiga qarshi ekanliklarini ochiq bayon qildilar…

Mana shunday ijtimoiy chigal vaziyatda, ya’ni mamlakat ijtimoiy siyosiy bo‘hron (jar) yoqasiga kelib qolgan vaziyatda Toyib Erdo‘g‘on va Ahmad Dovuto‘g‘li Otaturk tarafidan tuzilgan sekulyar (dunyoviy) Jumhuriyat Xalq Partiyasi (JXP) partiyasi bilan koalitsiya hukumati tuzishdan voz kechdilar. Chunki bunday koalitsiya nafaqat ish boshida bo‘lgan Adolat va Taraqqiyot partiyasining obro‘yini tushirardi. Ayni paytda bunday koalitsiya mamlakatdagi o‘ta chigal ijtimoiy siyosiy vaziyatni yanada barqarorsizlishtirgan bo‘lardi…

Bunday chigal vaziyatda Turkiya Prezidenti Toyib Erdo‘g‘on yana tashabbusni o‘z qo‘liga oldi va 1 Noyabrda parlamentga qayta saylov o‘tkazishga qaror berdi. Chunki Turkiya Konstitutsiyasi agar siyosiy partiyatlar o‘zaro kolitsiya hukumati tuza olmasa, Prezident yangi saylovlar o‘tkazishga qaror bera oladi…

1 Noyabr saylovlarida yana Adolat va Taraqqiyot partiyasining g‘alaba qilishiga hech kim shubha qilmasdi. Ammo kutilgan g‘alabaning eng ko‘pi bilan 45 % ovoz atrofida bo‘lishi va bu Erdo‘g‘on va Dovudo‘g‘li boshqarayotgan siyosiy kuchning qaytadan yakka holda iqtidorga (hukumatga) kelishi tahmin qilingandi. Ammo 1 Noyabr kechqurun saylovning dastlabki natijalari e’lon qlinishi bilan nafaqat uning ishtirokchilari, balki siyosat mutaxassislari ham “shokga” tushdilar. Saylovda Adolat va Taraqqiyot partiyasi ovozlarning deyarli yarmini, ya’ni 49,5 % ni olib mutlaq g‘olibiyatni qo‘lga kiritdi. Kecha e’lon qilingan nihoiy natijalarga ko‘ra 550 deputatli Turkiya parlamentida Adolat va Taraqqiyot partiyasi 317, JXP 134, MXP 40 va XPD 50 deputatlikni qo‘lga kiritdilar. Ya’ni, Adolat va Taraqqiyot partiyasi qaytadan yakka holda hukumatni tuzish imkoniga ega bo‘ldi…

Bu saylovlarda 57 million saylovchining 85 % ishtirok etib, ovoz berdi. Bu raqamlarni Islom Karimovning soxta saylovlaridagi 90 % yoki Misr diktatori Sisiyning pardament saylovidagi saylovidagi 25 % ishtiroki bilan albatta taqqoslab bo‘lmaydi. Turkiyadagi bu saylov shunday erkinlik va oshkoralik shatlarida o‘tkazildiki, uning natijaslari saylovchilar ovoz berib bo‘lgandan keyin 2 soat ham o‘tmasdan e’lon qilindi.

Zamonaviy Turkiyada O‘zbekiston va Misrdan farqli o‘laroq fuqarolarga diniy, siyosiy, iqtisodiy, huquqiy erkinliklar berilgan. Ayniqsa, Turkiyadagi matbuot erkinligi tahsinga sazovordir. Albatta, o‘z davlatini yiqitish uchun kurashayotgan Fathulloh Gulanning paralel “davlati” va Oydin Do‘g‘on manfaatchi kapitalist guruhining ommaviy axborot vositalariga qarshi hukumat jiddiy tadbirlar olmoqda. Chunki masala Turkiyaning xalqining va davlatining istiqboli masalasidir va kimki bu istiqbolga (xalq va davlatning erkinligi, mustaqilligi va taraqqiyotiga) qarshi xiyonat qiladigan bo‘lsa, davlatning ularga qarshi chora tadbirlar olishi tabiiydir…

Bu saylovlarda Adolat va Taraqqiyot partiyasi muhim g‘alabani qo‘lga kiritdi. Ammo bu Turkiyaning butun muammolari bir kunda hal bo‘ldi, degan ma’noga ham kelmaydi albatta. Ahmad Dovudo‘g‘ri tashkil qiladigan yangi hukumat avvalo mamlakat janubiy sharqidagi qurollangan Kurd isyonchilarini va davlat hayotini izdan chiqarishga urinayotgan Fvthulloh Gulan “paralel davlati”ning faoliyatlarini harbiy va huquqiy yo‘llar bilan tugatishi kerak bo‘ladi. Bu shaklda davlat hayotida ichki tinchlik va barqarorlik o‘rnatilgandan keyin hukumatning muhim iqtisodiy, ijtimoiy va huquqiy islohotlarni o‘tkazishi zarur. Mahalliy va xalqaro siyosat mutaxassislariga ko‘ra bu islohotlar orasida eng muhimi Turkiyaning yangi Asosiy Qonunining (Konstitutsiya) qabul qilinishi va mamlakatning parlament boshqaruvidan Prezidenlik boshqaruviga o‘tishidir. Tashqi siyosatda esa Turkiya uchun eng muhim masala qo‘shni davlat Suriyadagi inqirozning hal qilinishidir…

urkiyaning tajribasini (Turkiya taraqqiyot modelini) O‘zbekiston bilan qiyoslaydigan bo‘lsak, O‘zbekiston hozir Turkiya 1923 va 1950 yillar orasida boshidan o‘tkazgan va norasmiy siyosiy istilohda “Kamolizm” (Mustafo Kamol Otaturk asos solgan sekularizm rejimi) deya ataladigan davrini boshidan kechirayapti, deyishimiz mumkin. Ya’ni, biz Turkiyadan ijtimoiy siyosiy taraqqiyot masalasida eng kamida bir asr orqadamiz.Chunki 1923 yilda Turkiya Jumhuriyati qurilganda asosiy e’tibor (xuddi bugun O‘zbekistonda bo‘lgani kabi) Islom dini va musulmonlarni jilovlashga, ularni ijtimoiy siyosiy hayotdan chetlashtirishga qaratilgandi. Turkiyaning deyarli bir asrlik bu tajribasi natijasiz tugagani bugun oshkor bir haqiqatdir. Chunki bu tajriba aholisining asosiy qismi musulmonlardan iborat bo‘lgan mamlakatda Islom dini omilini hisobga olmagan taraqqiyot modelining mag‘lubiyatga uchrashga mahkumligini ko‘rsatdi. Ya’ni, hozirda O‘zbekistonning o‘z taraqqiyoti yo‘li (buni “Karimizm” deyish ham mumkin) deya ta’rif etilayotgan va asosi Islom dini va musulmonlarga qarshi dushmanlikdan iborat bo‘lgan diktatura rejimining hech qanday kelajagi yo‘qdir…
Qolaversa, zamonaviy Turkiya tajribasi insonlarga ularning asosiy erkinlari va huquqlarini (diniy, siyosiy, iqtisodiy, matbuot erkinligi va hk) berilganda ham jamiyat va davlat hayotida tinchlikni saqlab qolish va bu orqali jamiyat va davlat taraqqiyotini davom ettirish imkoni borligini ko‘rsatmoqda. Bu tajriba ayni zamonda Islom Karimov rejimining aholiga, ayniqsa musulmonlarga erkinlik berilidagan bo‘lsa, hamma yoqni radikallar, terrorchilar, fundamentalistlar bosib ketadi, ijtimoiy siyosiy bo‘hron o‘rtaga chiqadi, fuqarolar urushi bo‘ladi kabi tuturqsiz fikrlari va mana shunday tuturiqsizni bahona qilib, dunyoda eng zolim, deya tan olingan o‘zining diktaturasini oqlashga urinishini ham puchga chiqarmoqda…

Albatta, O‘zbekistondagi bugungi ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy va ma’naviy inqiroz shartlarida Turkiyada 1 Noyabrda o‘tkazilgan saylovlarni o‘tkazishning imkoni bo‘lmasligi mumkin. Chunki yuqoridagi inqiroz shartlarida diktatura hokimiyatidan bir hamlada voz kechib, ochiq va erkin saylovlarning o‘tkazilishi jamiyatda milliy va diniy nizolarga ham olib kelishi mumkin. Ammo bu aslo O‘zbekistonda Islom Karimov diktaturasi davom etaversin, degan ma’noni bildirmaydi. Chunki Turkiya tajribasiga ham qaraydigan bo‘lsak, o‘tgan deyarli bir asr davomida bu mamlakatda juda jiddiy va katta ijtimoiy va siyosiy inqirozlar o‘rtaga chiqqanini va hatto qayta qayta davlat to‘ntarishlari sodir bo‘lganini ko‘ramiz. Men O‘zbekistondagi hozirgi diktatura keltirib chiqargan ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy va ma’naviy inqiroz shartlarni, dunyo davlatlarining, shu jumladan Turkiyaning bir asrlik tajribasini ham hisobga olib, O‘zbekistonda natijasi milliy va diniy nizolar bilan tugashi ehtimoli bo‘lgan ko‘ppartiyaviy saylovlarni emas, buning o‘rniga jamiyatda ijtimoiy siyosiy barqarorlikni (tinchlikni) saqlab qoladigan ayni paytda diktatura rejimidan huquqiy va fuqaroviy jamiyat shakliga o‘tishni ta’minlaydigan davlat hokimiyatini bosqichma bosqich shakllantirish yo‘lini taklif qilganman. Bu dastur 2015 yilda xorijdagi muxolifat o‘tkazgan virtual saylovlarda e’lon qilingandi. Istaganlar uni mana bu linkdan o‘qishlari ham mumkin,

http://namoznormumin.blogspot.com.tr/search?updated-max=2015-03-07T21:34:00-08:00&max-results=7

Ushbu maqolaning so‘nggida menga avvallari bunga o‘xshash siyosiy maqolalarim e’lon qilingandan keyin otilgan “bu odam Turkiyadagi g‘arb sekulyar demokratik rejimni himoya va tashviqot qilayapti”, degan navbatdagi ehtimoliy tuhmatlarga hozirdan javob bermoqchiman. Men g‘arbda ijod qilingan va amalga qo‘yilgan sekularizm (dunyoviylik, ya’ni dinni ijtimoiy hayotdan ajratish) g‘oyasining xuddi ateizm (dinsizlik) g‘oyasi kabi kufr ekanligini juda ko‘p maqolalarimda aytganman. Bu mening bu masalaga imoniy munosabatimdir. Demokratiyaga keladigan bo‘lsak, u ikki shaklda talqin va tajriba qilinadi. Birinchi shakli, demokratiyaning mutlaq ijtimoiy siyosiy tuzum o‘rnida ko‘rilishi, ya’ni xalqqa hokimiyatni ham va hukumatni ham tuzish imkonini berib, xalqning (aslida xalq nomidan ishni boshqaradiganlarning) o‘z havoyi nafsiga ko‘ra Haq va botilni, halol va haromni bir biridan ajratmaydigan tuzumda yashashi. Bunday demokratiyaning ham Islomiy nuqtai nazardan kufrligida shubha yo‘qdir. Demokratiyaning ikkinchi talqini va tajribasi uning mutlaq ijtimoiy siyosiy tuzum o‘rnida emas, faqat hukumatni shakllantirish uchun erkinliklar va saylov tizimi o‘rnida ko‘rilishidir. Turkiyada hozir demokratiyaning mana shu talqini va tajribasidan foydalanilmoqda. Chunki Otaturk qurgan sekulyar (turk tilida “laik, laik” ) rejimning aholisi musulmon bo‘lgan xalq va davlatga to‘g‘ri kelmasligi bir asrlik tajribada isbotlandi. Shuning uchun ham Turkiya Prezidenti Toyib Erdo‘g‘on keyingi vaqtdagi ma’ruzalarida g‘arbona sekularizm o‘rniga ““laik, laik”lik qoidasini davlatning turli din mansublariga huquqlar berishi shaklida talqin qilinishini taklif qilmoqda. Ya’ni, Turkiyadagi yangi rejim (Erdo‘g‘on tili bilan aytganda “Yangi Turkiya”) din va davlatning bir biridan ajratilishi qoidasiga emas, aksincha davlatning butun dinlar vakillarini o‘z himoyasiga olish qoidasiga asoslanishi kerak…

Men yuqorida demokratiyaning har ikki talqinini ham hozir O‘zbekiston uchun kun tartibiga keltirib bo‘lmasligini aytdim. Balki ikkinchi talqindagi demokratik yo‘lni mustaqillikning ilk yillarida taraqqi yot yo‘li sifatida sinab ko‘rish mumkin edi. Ammo Islom Karimov diktaturasi o‘tgan 25 yil davomida O‘zbekistonda juda og‘ir va chuqur ijtimoiy siyosiy bo‘hronni o‘rtaga chiqardi, shaxsiy erkinliklarni va fuqaroviy jamiyat tamoyillarini yo‘q qilish bilan jamiyat va davlat taraqqiyotining normal rivojlanish yo‘llariga to‘siq qo‘ydi. Bunday bo‘hron va inqiroz holatida va geopolitik “bo‘rilar” o‘z maqsadlarigi yetish, ya’ni boshqa xalqlar va davlatlarni o‘zlariga bo‘ysundirish uchun nomigagina demokratiya va inson huquqlarini shior qilib, O‘zbekiston kabi davlatlarni barmoqlarining atrofida o‘ynatishga shay turgan vaziyatda bizning Islom Karimov diktaturasidan qutulish uchun “o‘zimizga xos, o‘zimizga mos” taraqqiyot yo‘limiz bo‘lishi kerak. Bu taraqqiyot yo‘li mening dasturimda ifodalangan, deb o‘ylayman…

Namoz NORMO‘MIN

13 Noyabr 2015 yil

namoznormumin.blogspot.com

Yorum Yapın