Özbekistan’da devletçilik ve bağımsızlık sorunları (Özbekçe)
31 Ağustos 2015  //  By:   //  Dr. N. Normumin  //  No Comment   //   583 Okunma

31.08.2015

Not: 1 Eylülde Özbekistan bağımsızlığının 24. Yılını kutlayacak. Özbekistan muhalefetinin önemli isimlerinden Dr. Namoz Normumin ile Orta Asya’nın önemli ülkesinde devletçilik ve bağımsızlık sorunlarını görüştük…

 

Ўзбекистондa давлатчилик ва мустақиллик муоммалари 

Ўзбекистон мустақиллигининг 24 йил арафасида таниқли мухолифатчи Намоз Нормўмин билан суҳбатлашдик. Қўйида ушбу суҳбатни диққатларингизга ҳавола қиламиз.

Савол: Ўзбекистон мустақиллигининг навбатдаги, яъни 24 йиллиги арафасидамиз. Мустақиллик учун курашган сиёсатчи сифатида бугун қандай ҳис ва туйғулар ичидасиз?

Жавоб: Бир мусулмон сифатида исён, осиёлик ичида эмасман. Чунки ўтган кунлар ўтди, уларни орқага қайтариб бўлмайди. Аммо юрагимда, зеҳнимда афсусга ўхшаш бир туйғу ҳам йўқ эмас…

Савол: Нимадан афсусдасиз? Қандай изоҳлайсиз бу туйғуни?

Жавоб:  Мустақилликнинг 24 йили деяпмиз… Ўзбекистоннинг Ялпи Ички Маҳсулоти (ЯИМ) мустақиллик даврида 1 Триллион долларга тенг бўлди, дейиш мумкин. Маълумки, ЯИМ фақат ишлаб чиқарилган ёки сотилган маҳсулотларнинг баҳосини, бир давлатнинг моддий бойлигини эмас, давлатнинг (халқнинг) бутун имконларини сарфлаб, ўртага чиқарган хизматларнинг умумий баҳосидир. Соддача айтсак, ЯИМ халқ илми, маърифати, саноати, иқтисоди, истеъдоди билан нимага қодир бўлса, мана шу куч қувватнинг ва имконларнинг рақамларга айлантирилган шаклидир. Бу рақам ҳозирги давлатларнинг тараққиётини кўрсатадиган бир ишорат ҳамдир: Туркияда бу рақам  йиллик ўлароқ 11 минг доллар, Норвегияда 50 минг доллар, Қозоғистонда 12 минг доллар, Ўзбекистонда эса 2 минг доллардан озроқдир…

Савол: Бу рақамни кенгроқ изоҳласангиз?

Жавоб:  Бунинг маъноси шуки, Ўзбекистон мустақилликда эришгандан кейин халқимиз ва давлатимизнинг имконлари тамоман йўққа чиқарилди. Яъни, Ўзбекистоннинг йўлига катта тўсиқ қўйилди. Дарёнинг йўлига тўсиқ қўйсангиз, унинг суви чирийди. Халқ ва давлатнинг йўлига тўсиқ қўйсангиз эса, инсонларнинг шахсияти ва жамиятнинг бутун соҳалари чирийди. Бугунги Ўзбекистонда бундай чуқур инқирозни кўриш учун микроскопга эҳтиёж йўқ, оддий кўз билан давлат ва халқ ҳаётининг бутун соҳалари чириганини кўриш мумкин. Бу ҳолга афсусланмасдан илож йўқ…

Савол: Бугунги Ўзбекистонда давлатчиликнинг асосий хусусиятлари нималардан иборат, деб ўйлайсиз?

Жавоб:  Совет даврининг шундай машҳур шиори бор эди: Партия деганда Ленинни, Ленин деганда партияни тушунамиз…Бугун Ўзбекистонда ҳам “Давлат деганда Ислом Каримовни, Каримов деганда давлатни тушунамиз” ҳоли мавжуд. Сиёсий луғатда бунга якка шахс диктатураси, Исломий жиҳатдан эса Фиръавн тузуми, дейилади. Бундай тузумларнинг халқ ва давлат йўлига тўсиқ бўлиши тарихда ҳам, бугун ҳам исбот талаб қилмайдиган ҳақиқатдир…

Савол: Давлат нима ўзи ва сизнингча идеал давлат қандай бўлиши керак?

Жавоб:  Аввало инсоннинг ҳам, давлатнинг ҳам идеали (комил, олий шакли) бўлмайди. Ҳадиси шарифда “Бутун инсонлар ҳатокордир, хатокорларнинг яхшиси эса тавбакорлардир”, дея марҳамат қилинади. Бу маънода давлат объект эмас, субъектдир, илдиз эмас, япроқдир. Давлатнинг инсоният ичида умумий таърифи йўқ. Давлатнинг ҳуқуқий таърифи унинг бирор жамиятда энг юксак даражада шаклланган қонуний тизим эканлигидир. У ҳолда ҳуқуқ нима? Ҳуқуқ йўлда транспорт воситаларининг, жамиятда эса унинг аъзроларининг шахсий ва умумий манфаатларининг тўқнашиб кетишига йўл қўймайдиган қоидалар мажмуасидир. Йўлнинг ҳуқуқи транспот воситаларининг одатда ўнг томонда олға ҳаракат қилишлари (бу қоидадаа истиснолар ҳам бор албатта) ва қизил чироқ ёнганда тўхтаб, яшил чироқ ёнганда эса ҳаракатни давом эттиришларидир…Жамият ва давлат ҳаётида эса ҳуқуқ аввало инсонларнинг жонларининг, ақлларининг, мол мулкининг, насилининг ва обрў эътиборининг дахлсизлигидир. Давлатнинг вазифаси аввало мана шу ҳуқуқий заминни яратиш ва уни сақлашдан, қўришдан иборат.

Бугунги Ўзбекистонда бу ҳуқуқий қоидаларининг бирортасини ҳам кўрмайсиз. Давлат ўз фуқароларидан истаганини ўлдириш, жароҳат етказиш, қамаш ёки сургун қилиш “ҳуқуқига” эга. Инсонларнинг ақлига зиён берадиган маст қилувчи ичимликлар ва ҳатто наша, наркотикларнинг тижорати ҳам давлатнинг ихтиёрида…Яна давлат истаган фуқорасининг ёки фуқоралар тузган ширкатларнинг мол мулкини тортиб олади ёки фойизхўрлик, судхўрлик билан талон тарож қилади. Давлат ўзбек халқининг наслини йўққа чиқариш учун маънавиятсизлик заминини ҳозирлаган. Ўзбекистонда истаган кишининг обрў эътибори бир кунда бир тийинга чиқарилиши мумкин, зотан ватанимизда ҳозир энг қадрсиз ҳолга келган нарса инсонларнинг шахсиятидир…Хуллас, Ўзбекистонда бугун давлат деган нарсанинг исми бор, жисми ва моҳияти эса пучга чиқарилган…

Бошқача сўз билан айтганда давлат бир халқнинг бутун моддий ва маънавий қадриятларини бир орага тўплаш, уларни жамиятда тенг тақсимлаш, тараққий қилдириш ва бошқариш воситасидир.

Савол:Давлат илдиз эмас, барг дедингиз. У ҳолда илдиз нима?

Жавоб:  Бу маънода илдиз халқнинг саҳиҳ имони, фойдали илмлари, маънавияти, яхши ахлоқи, мўътадил дунёқараши, Парвардигори оламга ибодати, итоати ва ихлоси, жамият ва давлат ҳаётида ҳуқуқ ва қонунларнинг устуворлиги, инсонларнинг ижобий ҳуқуқ ва эркинларга эга бўлишидир. Яъни, давлат ҳам, жамият ҳам чуқур океан кабидир. Океаннинг юзида буюк уммонлар, тубида эса қимматбаҳо жавҳарлар бўлади…

Савол: Давлатнинг пойдеворини ташкил қиладиган фундементал асосларни (жавҳарий асосларини) беш ҳуқуқий қоида сифатида юқорида таърифладингиз. Аммо унинг уммони, яъни кундалик ҳаётдаги хусусиятлари нимадан иборат?

Жавоб:  Бу хусусиятларнинг биринчиси ва асосийси, фуқоравийлик, яъни, жамият ва давлатни ташкил қилиш ва бошқаришда фуқораларнингбевосита иштирок этишидир. Араб тилида бундай жамиятга “маданий жамият”, рус тилида эса “гражданское обшество”, дейилади. Яъни, бир жамиятда ва давлатда унинг фуқоралари бўлган халқнинг ўз ўзини бошқариш усулининг йўлга қўйилишидир бу қоида. Аммо аввалги шарт юқорида айтилгани каби давлат ва жамиятнинг илдизининг соғлом бўлишидир. Акс ҳолда давлатни бошқарадиганлар унинг фуқораларини ўзлари истаган сиёсий ўйинларга ўйнаташи мумкин. Худди бугун ғарб давлатларида, Хитойда ва бошқа давлатларда бўлгани каби…

Фуқоралар ўз жамиятларини ва давлатларини ўртага чиқара олишлари учун улар ижобий эркинликларга ҳам эга бўлишлари керак. Бунинг учун эса ҳуқуқий жиҳатдан бутун фуқоралар жамият ва давлатда тенг аъзолар ўрнида кўрилиши керак. Яъни ҳар бир фуқоранинг фикр ва ташаббус, сайлаш ва сайланиш, жамиятнинг ташкилий ишларида иштирок этиш ва уни бошқариш, танқид ва эътироз ҳаққи бўлиши керак. Бу билан жамиятда Ҳиндистондаги каби “каста”, Ватикан ва Эрондаги муқаддас оталар, ғарб жамиятларидаги каби бир томонда бойу задагонлар бошқа томонда эса ишчи ва муҳтожлар тизимининг ўртага чиқишига йўл қўйилмайди. Яъни, аҳоли турли шаклдаги жамият ва давлат бошқарувини қўлига тутган олийлар (задагонлар) ва уларнинг хизматини қиладиган паст табақаларга ажратилмайди.

Бу адолатли ва тенг ҳуқуқли жамият аслида Ислом дини келтирган жамият шаклидир. Чунки динимизда устунлик фақат тақво билан бўлади, тақво эса турли даражаларда бўлса ҳам бутун мўмин мусулмон кишиларга хос сифатдир. Тақводан бошқа на илм, на амал, на бойлик на да мансаб мусулмонлар орасида устунлик аломати ҳисобланмайди…

Савол: Тарихда турли мафкураларга (идеологияларга) асосланган давлат шакллари бўлган. Ҳозирги давр давлатчилигининг асосий хусусиятлари нимадан иборат, деб ўйлайсиз?

Жавоб:   Онадўли (Туркия) инсонларида “Тарих такрордан иборатдир”, деган бир ибратли гап бор. Яъни, давлатчилик масаласида халқлар тарихи билан бугуни аралаш қуралаш бўлиб кетган, десак менимча адашмаймиз. Александр Македонскийдан Наполеонгача, Рус подишоҳларидан тортиб Америка Президентларигача фақат бир давлат мафкурасига хизмат қилдилар ва қилмоқдалар: Бу ҳам бўлса давлатларининг ҳудудларини ва манфаатларини бошқа халқлар ва давлатлар ҳисобига янада каттароқ қилишдан иборат бўлди ва ҳозирда ҳам давлатлар айни моҳиятдаги сиёсатларини давом эттирмоқдалар. Бундай золимона ва босқинчилик сиёсатига бугунги кунда алоҳида ном ҳам берилган. Бу ном “давлат манфаатлари” деб аталади. Бу манфаатлар эса радикал капитализмнинг, материализмнинг (моддапарастликнинг) ҳаддан ошган, қутурган шаклидир. Мана шундай сиёсат асосида давлатлар бир бирларига қарши турли шаклда курашадилар ва урушадилар. Бундай курашда эса бутун воситалар оқланган ҳисобланади: яъни, идеоологик жиҳатдан ўзини эркпарвар ва адолатли, душман тарафни эса золим ва диктаторлик қилиб кўрсатиш, сиёсий жиҳатдан душман тарафни ёлғизлатиб қўйиш, унинг ичида миллий ва диний низолар чиқариб, уларни ўз фойдасига ишлатиш, душманни молиявий ва иқтисодий бўҳронга учратиш, кибер уруш эълон қилиш ва ҳк…

Ҳозирги давлатларнинг яна бир асосий хусусияти уларнинг деярли барчасининг атеизм ёки секуларизмни ўзларига ғоявий асос қилиб олганлар. Шу тарзда, ваҳший капитализм, шахсларнинг худбинлиги ва манқуртлиги, давлатларнинг сиёсий манфаатпарастлиги, иқтисодий жиҳатдан ваҳший капитализмнинг тарғиби, жамиятлардаги эътиқодсизлик ва динсизлик бугунги кунда инсониятни йўқ бўлиб кетиш нуқтасига олиб келгани ошкор бир ҳақиқатдир…

Савол: Сиз мустақил Ўзбекистон қадар Туркиянинг давлат тажрибаси билан ҳам яқиндан танишсиз. Бу икки давлат орасидаги ўхшашлик ва фарқлар нималардан иборат?

Жавоб:  Ўзбекистон ва Туркия орасидаги асосий ўхшашлик бу икки давлат аҳолисининг асосан мусулмонлардан иборат бўлиши ва халқларимиз тилларининг яқинлигидир. Ўзбек тили туркий тиллар гуруҳига кирса ҳам орада жиддий фарқ борлиги ҳам бир ҳақиқат. Давлатчилик масаласига келадиган бўлса ҳам, замонавий Туркияда яқин замонгача расман секуляр (дин ва давлат бир биридан ажралган) тизимга эга эди. Бу тизимга Туркияда  унинг асосчисининг исми билан “Камолизм” ҳам дейишади.  Ўзбекистонда эса жамият ва давлат тизимининг моҳиятини белгилаб берган бундай аниқ мафкура йўқ. Бунинг ўрнига моҳияти номаълум “Ўзбекистон келажаги буюк давлат” шиори мафкура сифатида эълон қилинган. Иқцтисодий жиҳатдан Туркияда бозор иқтисоди анча тараққий қилган, Ўзбекистонда эса давлат иқтисод соҳасини  тамоман назоратида тутади. Туркияда нисбатан аҳолига эркинликлар берилган, халқ сайловларда ўз иродасини ўртага қўя олади. Ўзбекистонда эса халқимиз ҳеч қандай сиёсий ҳуқуқларга эга эмас. Каримов режимининг классик яккашахс диктатура, яъни Фиръавн тизими эканлигини сўз бошида айтиб ўтдик. Туркияда мусулмонларга жуда катта эркинликлар берилган, улар ўзлари истаган жамоат ташкилотларни ва сиёсий фирқаларни тузиш имконига эга. Ўзбекистонда эса мусулмонларга қарши мустақилликнинг илк йилларида йилларида ҳукумат бошлаган қатағон сиёсати ҳали ҳам давом этмоқда. Геополитик жиҳатдан Туркия дунёнинг энг стратегик аҳамиятга эга давлатларидан бири ҳисобланади. Шунингдек, Туркия Ислом дунёсида ҳам лидер давлатлардан биридир. Аммо Ўзбекистон ўз минтақасида муҳим давлат ҳисобланса ҳам геополитик жиҳатдан унинг марказидан узоқда жойлашган. Ислом дунёсида эса Ўзбекистоннинг бор йўқлиги билинмайди ҳам…

Савол: Бугунги кунда давлатларнинг мустақиллигини қандай тушунишимиз керак. Масалан, Ўзбекистоннинг мустақиллик даражаси ҳақида дейиш мумкин?

Жавоб:  Юқорида давлатни океанга ўхшатгандик. Таъбир жоиз бўлса бу океанларда шундай наҳанглар борки, улар ўзларидан кичик балиқларни ямламай ютиб юбориш куч қувватига эга. Худди шундай бугунги геополитик ва глобализм, интернет ва хабарлашма байналминаллашган, иқтисодий ва молиявий интеграция ўта тараққий қилган ва мураккаблашган шартларда давлатларнинг бир бирларини маҳв қилиш (йўқ қилиш ёки оёққа турмайдиган даражада зарбалар бериш) имконлари ҳам жуда “тараққий” қилди. Украина баҳона бир томондан АҚШ ва Ғарб давлатлари, бошқа томондан эса Русия орасидаги баъзан ошкора, баъзан даҳанаки жанг дунёнинг кўз ўнгида содир бўлмоқда. Агар Русия каби дунёнинг “наҳанг” давлати ҳам геополитик тўрга тушиб қолган бўлса, Ўзбекистон каби давлатчилик анъанаси деярли йўқ, сиёсий тизими пачоқ, иқтисодий бўҳронга учраган давлатларнинг бугунги геополитик “цунамаларда” бирор наҳанг балиқнинг қурбони бўлиб кетиши ҳеч кимни ажаблантирмаслиги керак. Бошқача айтадиган бўлсам, бугунги ваҳший капитализм шартларида бирор давлатнинг тўла мустақил бўла олишининг шарти аҳолисининг энг камида 50 миллион бўлиши, йиллик Ялпи Ички Маҳсулоти 10 минг доллардан оз бўлмаслиги, қўшнилари ёки дунё давлатлари тузган йирик иқтисодий ва сиёсий блокларга аъзо бўлиши ёки улар билан ҳамкорлик шартномаси тузган бўлиши керак. Бу шартларга жавоб бера олмайдиган давлатларнинг бугунги геополитик шартларда жуда осон ўйинчоқ ҳолига келиб қолиши, уларда кучли давлатларнинг ҳукумат тўнтаришлари, турли рангли инқилоблар, иқтисодий инқирозлар, миллий ёки диний низолар чиқариш майдонига айланиб қолиши ҳеч гап эмас…

Бундай ҳолатда Ўрта Осиёдаги давлатлар, яъни Ўзбекистон, Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон ва Туркманистоннинг якка ҳолда тўлиқ мустақил бўлишлари ҳақида гап ҳам бўлиши мумкин эмас. Улар учун янгона чора зудлик билан бу беш давлатдан иборат аввало Ўрта Осиё давлатлари иқтисодий ҳамкорлигини тузиш, кейин эса бу ҳамкорликни сиёсий ва бошқа соҳаларда тараққий қилдириш зарур…

Савол: Мустақил Ўзбекистон давлатчилигини яқин келажакда қандай муоммалар кутяпти, деб ўйлайсиз?

Жавоб:  Келажакни Аллоҳ таоло билади албатта. Аммо биз инсон сифатида фақат тахминий фикрларни айтишимиз мумкин. Ўзбекистондаги долзарб масала жамият ҳаёти ва давлатчиликни янгидан шакллантиришдир. Бу масалада мустақиллик йилларидаги ўзимизнинг ва дунёнинг тажрибасидан фойдаланишимиз, халқимизнинг маънавий қадриятларини ҳам дунёдаги иқтисодий жараёнларни ҳам ҳисобга олган ҳолда янги жамият ва давлат шаклини ўртага чиқаришимиз лозим. Энг яқин ва муҳим муаммо Каримов диктатурасининг тақдири ва ундан қутулиш учун ўтиш даврининг бошланишидир. Бу жараён қандай ўтади, буни ҳозир ҳеч ким айта олмайди. Каримовнинг ўрнига қизларидан бири ёки унга яқин мансабдорлардан бири тахтга чиқиши мумкин. Лекин бу дегани жамият ва давлат ҳаёти олдингидай силлиқина давом этиб кетаверади, дегани ҳам эмас. Чунки дунё тажрибаси диктатура ҳукмрон бўлган давлатларда бир кун келиб ижтимоий портлашлар содир бўлишини кўрсатмоқда. Аллоҳ қўрисин, агар Ўзбекистонда бундай сиёсий ва ижтимоий бошбошдоқлик (анархия, тўс тўполонлар) ўртага чиқадиган бўлса, жамият ва давлат ҳаётида назоратни қайтадан қўлга олиш жуда қийин бўлади, деб ўйлайман. Менинг истагим ватанимиздан мавжуд диктутурадан худди Тунисда бўлгани каби бир зарба билан қутулиш, бунинг имкони бўлмаса давлат ҳокимиятининг барқарорлигини қўриган ҳолда жамиятнинг бутун соҳаларида ислоҳотларни амалга оширишдир. Бу маънода энг долзарб масала дин ва давлат муносабатларининг қайтадан йўлга қўйилиши бўлади. Маълумки, Ислом дини дунёвийликни рад қилмайди, аксинча мусумонлардан исталган нарса бу дунё ҳаётида тўғри эътиқодли ва яхши амаллар билан яшаб ўтишдир. Яъни, Ўзбекистонда қурилажак янги жамият ва давлатда диний ва дунёвилйик бир бирининг зидди эмас, аксинча бир бутуннинг икки парчаси ўрнида кўрилиши керак бўлади. Қолаверса, Каримов диктутураси иқтисодни чўктириш ва ижтимоий адолатсизлик билан миллий масалани ҳам порох тўла бочка ҳолига келтирди…

Хуллас, ҳозирги кунда Ўзбекистон янги давлатчилик шакли ва тизимига муҳтож. Бу тизимнинг қандай ўртага чиқиши эса барчамизнинг яхши ниятларимизга ва бу йўлдаги амалий курашишимизга боғлиқдир.

Билол Содиқ суҳбатлашди.

turkistanlilar.org  учун махсус

 

O‘zbekistonda davlatchilik va mustaqillik muommalari

O‘zbekiston mustaqilligining 24 yil arafasida taniqli muxolifatchi Namoz Normo‘min bilan suhbatlashdik. Qo‘yida ushbu suhbatni diqqatlaringizga havola qilamiz.

Savol: O‘zbekiston mustaqilligining navbatdagi, ya’ni 24 yilligi arafasidamiz. Mustaqillik uchun kurashgan siyosatchi sifatida bugun qanday his va tuyg‘ular ichidasiz?

Javob: Bir musulmon sifatida isyon, osiyolik ichida emasman. Chunki o‘tgan kunlar o‘tdi, ularni orqaga qaytarib bo‘lmaydi. Ammo yuragimda, zehnimda afsusga o‘xshash bir tuyg‘u ham yo‘q emas…

Savol: Nimadan afsusdasiz? Qanday izohlaysiz bu tuyg‘uni?

Javob: Mustaqillikning 24 yili deyapmiz… O‘zbekistonning Yalpi Ichki Mahsuloti (YaIM) mustaqillik davrida 1 Trillion dollarga teng bo‘ldi, deyish mumkin. Ma’lumki, YaIM faqat ishlab chiqarilgan yoki sotilgan mahsulotlarning bahosini, bir davlatning moddiy boyligini emas, davlatning (xalqning) butun imkonlarini sarflab, o‘rtaga chiqargan xizmatlarning umumiy bahosidir. Soddacha aytsak, YaIM xalq ilmi, ma’rifati, sanoati, iqtisodi, iste’dodi bilan nimaga qodir bo‘lsa, mana shu kuch quvvatning va imkonlarning raqamlarga aylantirilgan shaklidir. Bu raqam hozirgi davlatlarning taraqqiyotini ko‘rsatadigan bir ishorat hamdir: Turkiyada bu raqam yillik o‘laroq 11 ming dollar, Norvegiyada 50 ming dollar, Qozog‘istonda 12 ming dollar, O‘zbekistonda esa 2 ming dollardan ozroqdir…

Savol: Bu raqamni kengroq izohlasangiz?

Javob: Buning ma’nosi shuki, O‘zbekiston mustaqillikda erishgandan keyin xalqimiz va davlatimizning imkonlari tamoman yo‘qqa chiqarildi. Ya’ni, O‘zbekistonning yo‘liga katta to‘siq qo‘yildi. Daryoning yo‘liga to‘siq qo‘ysangiz, uning suvi chiriydi. Xalq va davlatning yo‘liga to‘siq qo‘ysangiz esa, insonlarning shaxsiyati va jamiyatning butun sohalari chiriydi. Bugungi O‘zbekistonda bunday chuqur inqirozni ko‘rish uchun mikroskopga ehtiyoj yo‘q, oddiy ko‘z bilan davlat va xalq hayotining butun sohalari chiriganini ko‘rish mumkin. Bu holga afsuslanmasdan iloj yo‘q…

Savol: Bugungi O‘zbekistonda davlatchilikning asosiy xususiyatlari nimalardan iborat, deb o‘ylaysiz?

Javob: Sovet davrining shunday mashhur shiori bor edi: Partiya deganda Leninni, Lenin deganda partiyani tushunamiz…Bugun O‘zbekistonda ham “Davlat deganda Islom Karimovni, Karimov deganda davlatni tushunamiz” holi mavjud. Siyosiy lug‘atda bunga yakka shaxs diktaturasi, Islomiy jihatdan esa Fir’avn tuzumi, deyiladi. Bunday tuzumlarning xalq va davlat yo‘liga to‘siq bo‘lishi tarixda ham, bugun ham isbot talab qilmaydigan haqiqatdir…<br />Savol: Davlat nima o‘zi va sizningcha ideal davlat qanday bo‘lishi kerak?

Javob: Avvalo insonning ham, davlatning ham ideali (komil, oliy shakli) bo‘lmaydi. Hadisi sharifda “Butun insonlar hatokordir, xatokorlarning yaxshisi esa tavbakorlardir”, deya marhamat qilinadi. Bu ma’noda davlat ob’ekt emas, sub’ektdir, ildiz emas, yaproqdir. Davlatning insoniyat ichida umumiy ta’rifi yo‘q. Davlatning huquqiy ta’rifi uning biror jamiyatda eng yuksak darajada shakllangan qonuniy tizim ekanligidir. U holda huquq nima? Huquq yo‘lda transport vositalarining, jamiyatda esa uning a’zrolarining shaxsiy va umumiy manfaatlarining to‘qnashib ketishiga yo‘l qo‘ymaydigan qoidalar majmuasidir. Yo‘lning huquqi transpot vositalarining odatda o‘ng tomonda olg‘a harakat qilishlari (bu qoidadaa istisnolar ham bor albatta) va qizil chiroq yonganda to‘xtab, yashil chiroq yonganda esa harakatni davom ettirishlaridir…Jamiyat va davlat hayotida esa huquq avvalo insonlarning jonlarining, aqllarining, mol mulkining, nasilining va obro‘ e’tiborining daxlsizligidir. Davlatning vazifasi avvalo mana shu huquqiy zaminni yaratish va uni saqlashdan, qo‘rishdan iborat.<br />Bugungi O‘zbekistonda bu huquqiy qoidalarining birortasini ham ko‘rmaysiz. Davlat o‘z fuqarolaridan istaganini o‘ldirish, jarohat yetkazish, qamash yoki surgun qilish “huquqiga” ega. Insonlarning aqliga ziyon beradigan mast qiluvchi ichimliklar va hatto nasha, narkotiklarning tijorati ham davlatning ixtiyorida…Yana davlat istagan fuqorasining yoki fuqoralar tuzgan shirkatlarning mol mulkini tortib oladi yoki foyizxo‘rlik, sudxo‘rlik bilan talon taroj qiladi. Davlat o‘zbek xalqining naslini yo‘qqa chiqarish uchun ma’naviyatsizlik zaminini hozirlagan. O‘zbekistonda istagan kishining obro‘ e’tibori bir kunda bir tiyinga chiqarilishi mumkin, zotan vatanimizda hozir eng qadrsiz holga kelgan narsa insonlarning shaxsiyatidir…Xullas, O‘zbekistonda bugun davlat degan narsaning ismi bor, jismi va mohiyati esa puchga chiqarilgan…

Boshqacha so‘z bilan aytganda davlat bir xalqning butun moddiy va ma’naviy qadriyatlarini bir oraga to‘plash, ularni jamiyatda teng taqsimlash, taraqqiy qildirish va boshqarish vositasidir. <br />Savol:Davlat ildiz emas, barg dedingiz. U holda ildiz nima?

Javob: Bu ma’noda ildiz xalqning sahih imoni, foydali ilmlari, ma’naviyati, yaxshi axloqi, mo‘’tadil dunyoqarashi, Parvardigori olamga ibodati, itoati va ixlosi, jamiyat va davlat hayotida huquq va qonunlarning ustuvorligi, insonlarning ijobiy huquq va erkinlarga ega bo‘lishidir. Ya’ni, davlat ham, jamiyat ham chuqur okean kabidir. Okeanning yuzida buyuk ummonlar, tubida esa qimmatbaho javharlar bo‘ladi…

Savol: Davlatning poydevorini tashkil qiladigan fundemental asoslarni (javhariy asoslarini) besh huquqiy qoida sifatida yuqorida ta’rifladingiz. Ammo uning ummoni, ya’ni kundalik hayotdagi xususiyatlari nimadan iborat?

Javob: Bu xususiyatlarning birinchisi va asosiysi, fuqoraviylik, ya’ni, jamiyat va davlatni tashkil qilish va boshqarishda fuqoralarningbevosita ishtirok etishidir. Arab tilida bunday jamiyatga “madaniy jamiyat”, rus tilida esa “grajdanskoye obshestvo”, deyiladi. Ya’ni, bir jamiyatda va davlatda uning fuqoralari bo‘lgan xalqning o‘z o‘zini boshqarish usulining yo‘lga qo‘yilishidir bu qoida. Ammo avvalgi shart yuqorida aytilgani kabi davlat va jamiyatning ildizining sog‘lom bo‘lishidir. Aks holda davlatni boshqaradiganlar uning fuqoralarini o‘zlari istagan siyosiy o‘yinlarga o‘ynatashi mumkin. Xuddi bugun g‘arb davlatlarida, Xitoyda va boshqa davlatlarda bo‘lgani kabi..

Fuqoralar o‘z jamiyatlarini va davlatlarini o‘rtaga chiqara olishlari uchun ular ijobiy erkinliklarga ham ega bo‘lishlari kerak. Buning uchun esa huquqiy jihatdan butun fuqoralar jamiyat va davlatda teng a’zolar o‘rnida ko‘rilishi kerak. Ya’ni har bir fuqoraning fikr va tashabbus, saylash va saylanish, jamiyatning tashkiliy ishlarida ishtirok etish va uni boshqarish, tanqid va e’tiroz haqqi bo‘lishi kerak. Bu bilan jamiyatda Hindistondagi kabi “kasta”, Vatikan va Erondagi muqaddas otalar, g‘arb jamiyatlaridagi kabi bir tomonda boyu zadagonlar boshqa tomonda esa ishchi va muhtojlar tizimining o‘rtaga chiqishiga yo‘l qo‘yilmaydi. Ya’ni, aholi turli shakldagi jamiyat va davlat boshqaruvini qo‘liga tutgan oliylar (zadagonlar) va ularning xizmatini qiladigan past tabaqalarga ajratilmaydi.

Bu adolatli va teng huquqli jamiyat aslida Islom dini keltirgan jamiyat shaklidir. Chunki dinimizda ustunlik faqat taqvo bilan bo‘ladi, taqvo esa turli darajalarda bo‘lsa ham butun mo‘min musulmon kishilarga xos sifatdir. Taqvodan boshqa na ilm, na amal, na boylik na da mansab musulmonlar orasida ustunlik alomati hisoblanmaydi…

Savol: Tarixda turli mafkuralarga (ideologiyalarga) asoslangan davlat shakllari bo‘lgan. Hozirgi davr davlatchiligining asosiy xususiyatlari nimadan iborat, deb o‘ylaysiz?

Javob: Onado‘li (Turkiya) insonlarida “Tarix takrordan iboratdir”, degan bir ibratli gap bor. Ya’ni, davlatchilik masalasida xalqlar tarixi bilan buguni aralash quralash bo‘lib ketgan, desak menimcha adashmaymiz. Aleksandr Makedonskiydan Napoleongacha, Rus podishohlaridan tortib Amerika Prezidentlarigacha faqat bir davlat mafkurasiga xizmat qildilar va qilmoqdalar: Bu ham bo‘lsa davlatlarining hududlarini va manfaatlarini boshqa xalqlar va davlatlar hisobiga yanada kattaroq qilishdan iborat bo‘ldi va hozirda ham davlatlar ayni mohiyatdagi siyosatlarini davom ettirmoqdalar. Bunday zolimona va bosqinchilik siyosatiga bugungi kunda alohida nom ham berilgan. Bu nom “davlat manfaatlari” deb ataladi. Bu manfaatlar esa radikal kapitalizmning, materializmning (moddaparastlikning) haddan oshgan, quturgan shaklidir. Mana shunday siyosat asosida davlatlar bir birlariga qarshi turli shaklda kurashadilar va urushadilar. Bunday kurashda esa butun vositalar oqlangan hisoblanadi: ya’ni, ideoologik jihatdan o‘zini erkparvar va adolatli, dushman tarafni esa zolim va diktatorlik qilib ko‘rsatish, siyosiy jihatdan dushman tarafni yolg‘izlatib qo‘yish, uning ichida milliy va diniy nizolar chiqarib, ularni o‘z foydasiga ishlatish, dushmanni moliyaviy va iqtisodiy bo‘hronga uchratish, kiber urush e’lon qilish va hk…<br />Hozirgi davlatlarning yana bir asosiy xususiyati ularning deyarli barchasining ateizm yoki sekularizmni o‘zlariga g‘oyaviy asos qilib olganlar. Shu tarzda, vahshiy kapitalizm, shaxslarning xudbinligi va manqurtligi, davlatlarning siyosiy manfaatparastligi, iqtisodiy jihatdan vahshiy kapitalizmning targ‘ibi, jamiyatlardagi e’tiqodsizlik va dinsizlik bugungi kunda insoniyatni yo‘q bo‘lib ketish nuqtasiga olib kelgani oshkor bir haqiqatdir… <br />Savol: Siz mustaqil O‘zbekiston qadar Turkiyaning davlat tajribasi bilan ham yaqindan tanishsiz. Bu ikki davlat orasidagi o‘xshashlik va farqlar nimalardan iborat?

Javob: O‘zbekiston va Turkiya orasidagi asosiy o‘xshashlik bu ikki davlat aholisining asosan musulmonlardan iborat bo‘lishi va xalqlarimiz tillarining yaqinligidir. O‘zbek tili turkiy tillar guruhiga kirsa ham orada jiddiy farq borligi ham bir haqiqat. Davlatchilik masalasiga keladigan bo‘lsa ham, zamonaviy Turkiyada yaqin zamongacha rasman sekulyar (din va davlat bir biridan ajralgan) tizimga ega edi. Bu tizimga Turkiyada uning asoschisining ismi bilan “Kamolizm” ham deyishadi. O‘zbekistonda esa jamiyat va davlat tizimining mohiyatini belgilab bergan bunday aniq mafkura yo‘q. Buning o‘rniga mohiyati noma’lum “O‘zbekiston kelajagi buyuk davlat” shiori mafkura sifatida e’lon qilingan. Iqstisodiy jihatdan Turkiyada bozor iqtisodi ancha taraqqiy qilgan, O‘zbekistonda esa davlat iqtisod sohasini tamoman nazoratida tutadi. Turkiyada nisbatan aholiga erkinliklar berilgan, xalq saylovlarda o‘z irodasini o‘rtaga qo‘ya oladi. O‘zbekistonda esa xalqimiz hech qanday siyosiy huquqlarga ega emas. Karimov rejimining klassik yakkashaxs diktatura, ya’ni Fir’avn tizimi ekanligini so‘z boshida aytib o‘tdik. Turkiyada musulmonlarga juda katta erkinliklar berilgan, ular o‘zlari istagan jamoat tashkilotlarni va siyosiy firqalarni tuzish imkoniga ega. O‘zbekistonda esa musulmonlarga qarshi mustaqillikning ilk yillarida yillarida hukumat boshlagan qatag‘on siyosati hali ham davom etmoqda. Geopolitik jihatdan Turkiya dunyoning eng strategik ahamiyatga ega davlatlaridan biri hisoblanadi. Shuningdek, Turkiya Islom dunyosida ham lider davlatlardan biridir. Ammo O‘zbekiston o‘z mintaqasida muhim davlat hisoblansa ham geopolitik jihatdan uning markazidan uzoqda joylashgan. Islom dunyosida esa O‘zbekistonning bor yo‘qligi bilinmaydi ham…

Savol: Bugungi kunda davlatlarning mustaqilligini qanday tushunishimiz kerak. Masalan, O‘zbekistonning mustaqillik darajasi haqida deyish mumkin?

Javob: Yuqorida davlatni okeanga o‘xshatgandik. Ta’bir joiz bo‘lsa bu okeanlarda shunday nahanglar borki, ular o‘zlaridan kichik baliqlarni yamlamay yutib yuborish kuch quvvatiga ega. Xuddi shunday bugungi geopolitik va globalizm, internet va xabarlashma baynalminallashgan, iqtisodiy va moliyaviy integratsiya o‘ta taraqqiy qilgan va murakkablashgan shartlarda davlatlarning bir birlarini mahv qilish (yo‘q qilish yoki oyoqqa turmaydigan darajada zarbalar berish) imkonlari ham juda “taraqqiy” qildi. Ukraina bahona bir tomondan AQSh va G‘arb davlatlari, boshqa tomondan esa Rusiya orasidagi ba’zan oshkora, ba’zan dahanaki jang dunyoning ko‘z o‘ngida sodir bo‘lmoqda. Agar Rusiya kabi dunyoning “nahang” davlati ham geopolitik to‘rga tushib qolgan bo‘lsa, O‘zbekiston kabi davlatchilik an’anasi deyarli yo‘q, siyosiy tizimi pachoq, iqtisodiy bo‘hronga uchragan davlatlarning bugungi geopolitik “sunamalarda” biror nahang baliqning qurboni bo‘lib ketishi hech kimni ajablantirmasligi kerak. Boshqacha aytadigan bo‘lsam, bugungi vahshiy kapitalizm shartlarida biror davlatning to‘la mustaqil bo‘la olishining sharti aholisining eng kamida 50 million bo‘lishi, yillik Yalpi Ichki Mahsuloti 10 ming dollardan oz bo‘lmasligi, qo‘shnilari yoki dunyo davlatlari tuzgan yirik iqtisodiy va siyosiy bloklarga a’zo bo‘lishi yoki ular bilan hamkorlik shartnomasi tuzgan bo‘lishi kerak. Bu shartlarga javob bera olmaydigan davlatlarning bugungi geopolitik shartlarda juda oson o‘yinchoq holiga kelib qolishi, ularda kuchli davlatlarning hukumat to‘ntarishlari, turli rangli inqiloblar, iqtisodiy inqirozlar, milliy yoki diniy nizolar chiqarish maydoniga aylanib qolishi hech gap emas…<br />Bunday holatda O‘rta Osiyodagi davlatlar, ya’ni O‘zbekiston, Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston va Turkmanistonning yakka holda to‘liq mustaqil bo‘lishlari haqida gap ham bo‘lishi mumkin emas. Ular uchun yangona chora zudlik bilan bu besh davlatdan iborat avvalo O‘rta Osiyo davlatlari iqtisodiy hamkorligini tuzish, keyin esa bu hamkorlikni siyosiy va boshqa sohalarda taraqqiy qildirish zarur…<br />Savol: Mustaqil O‘zbekiston davlatchiligini yaqin kelajakda qanday muommalar kutyapti, deb o‘ylaysiz?<br />Javob: Kelajakni Alloh taolo biladi albatta. Ammo biz inson sifatida faqat taxminiy fikrlarni aytishimiz mumkin. O‘zbekistondagi dolzarb masala jamiyat hayoti va davlatchilikni yangidan shakllantirishdir. Bu masalada mustaqillik yillaridagi o‘zimizning va dunyoning tajribasidan foydalanishimiz, xalqimizning ma’naviy qadriyatlarini ham dunyodagi iqtisodiy jarayonlarni ham hisobga olgan holda yangi jamiyat va davlat shaklini o‘rtaga chiqarishimiz lozim. Eng yaqin va muhim muammo Karimov diktaturasining taqdiri va undan qutulish uchun o‘tish davrining boshlanishidir. Bu jarayon qanday o‘tadi, buni hozir hech kim ayta olmaydi. Karimovning o‘rniga qizlaridan biri yoki unga yaqin mansabdorlardan biri taxtga chiqishi mumkin. Lekin bu degani jamiyat va davlat hayoti oldingiday silliqina davom etib ketaveradi, degani ham emas. Chunki dunyo tajribasi diktatura hukmron bo‘lgan davlatlarda bir kun kelib ijtimoiy portlashlar sodir bo‘lishini ko‘rsatmoqda. Alloh qo‘risin, agar O‘zbekistonda bunday siyosiy va ijtimoiy boshboshdoqlik (anarxiya, to‘s to‘polonlar) o‘rtaga chiqadigan bo‘lsa, jamiyat va davlat hayotida nazoratni qaytadan qo‘lga olish juda qiyin bo‘ladi, deb o‘ylayman. Mening istagim vatanimizdan mavjud diktuturadan xuddi Tunisda bo‘lgani kabi bir zarba bilan qutulish, buning imkoni bo‘lmasa davlat hokimiyatining barqarorligini qo‘rigan holda jamiyatning butun sohalarida islohotlarni amalga oshirishdir. Bu ma’noda eng dolzarb masala din va davlat munosabatlarining qaytadan yo‘lga qo‘yilishi bo‘ladi. Ma’lumki, Islom dini dunyoviylikni rad qilmaydi, aksincha musumonlardan istalgan narsa bu dunyo hayotida to‘g‘ri e’tiqodli va yaxshi amallar bilan yashab o‘tishdir. Ya’ni, O‘zbekistonda qurilajak yangi jamiyat va davlatda diniy va dunyovilyik bir birining ziddi emas, aksincha bir butunning ikki parchasi o‘rnida ko‘rilishi kerak bo‘ladi. Qolaversa, Karimov diktuturasi iqtisodni cho‘ktirish va ijtimoiy adolatsizlik bilan milliy masalani ham porox to‘la bochka holiga keltirdi…

Xullas, hozirgi kunda O‘zbekiston yangi davlatchilik shakli va tizimiga muhtoj. Bu tizimning qanday o‘rtaga chiqishi esa barchamizning yaxshi niyatlarimizga va bu yo‘ldagi amaliy kurashishimizga bog‘liqdir.

Bilol Sodiq suhbatlashdi.

turkistanlilar.org uchun maxsus

About the Author :

Yorum Yapın