O‘RTA TURKLAR VA O‘RTA O‘ZBEKLAR (Lotin va Kiril’da)

20 yildan keyin O‘zbekiston rahbari Anqaraga rasmiy safar bilan keldi. Turkiya Prezidenti O‘zbekiston rahbarini eng oliy darajada kutib oldi, mehmondo‘stlik ko‘rsatdi. Kechagi rahbarlar uchrashuvidan keyin o‘tkazilgan matbuot yig‘ilishida Toyib Erdo‘g‘on ishonch bilan O‘zbekistonni Turkiyaga eng yaqin davlatlardan biri, deb atadi. Shavkat Mirziyoyevni do‘stim va birodarim, dedi. O‘zbekiston rahbari bir oz hayajonli bo‘lsada, samimiy so‘zlar aytdi. Turkiya bilan aloqalarimizni rivojlantirishimiz tarafdormiz, dedi…
Bular ikki davlat rahbarining rasmiy gaplari edi. Aslida ham Turkiya va O‘zbekiston bir biriga juda yaqin davlatlarmi?
Buni aytish qiyin: 20 yilda bir marta uchrashadigan do‘stlar, qanday qilib qalin do‘st ekanliklarini iddao qilishlari mumkin?. Bu 20 yilni, ya’ni 1997 yildan 2017 yilgacha o‘tgan muddatni men bir muxolif siyosatchi sifatida faqatgina kuzatib kelmadim. Bu yillarda bir ko‘zim O‘zbekistonda bo‘lsa, bir ko‘zim Turkiyada edi. Haqiqatni aytadigan bo‘lsam, men aslida Turkiyaning ham, O‘zbekistonning ham “fuqarosiman”. Faqat cho‘ntagimda Norvegiya pasporti. Mana shunday murakkab va ayanchli holdaman hozir. Turkiya va O‘zbekiston qayta ko‘rishgan bugungi kunda…
Turkiya “Kamolizm”dan qutulish harakatlarini 2002 yilda, ya’ni Toyib Erdo‘g‘on Turkiyaning rahbari etib saylangandan keyin boshlagandi. “Kamolizm” Turkiyada yarim rasmiy ishlatiladigan va Mustafo Kamol Otaturk tomonidan bundan deyarli bir asr avval qurilgan ijtimoiy siyosiy tizimning ismidir. Kamolizmning eng asosiy ishorati g‘arbona sekularizm, Turklarning ifodasi bilan aytganda “Laiklik” (Laiklik), ya’ni din va davlat ishlarini bir biridan ajratishdir. Ya’ni, Islom dinini insonning shaxsiy masalasi, deb bilish, musulmonlar ibodat qiladimi yo‘qmi uni o‘zlari biladilar, deyish bilan birga dinimizning mafkuraviy (diniylik dunyoviylikdir, dunyoviylik diniylikdir. N.N), huquqiy (insonnning joni, aqli, mol mulki, nasabi va obro‘ e’tiborining daxlsizligi), iqtisodiy (shaxsiy mulkka ruxsat berilgan holda sudxo‘rlikning, poraxo‘rlikning, o‘g‘rilikning ta’qiqlanishi), maorifiy (diniy va dunyoviy ilmlarni birga o‘rgatish) kabi jihatlarini rad qilish va bunga kuch (Otaturkchi g‘arparast harbiylar vositasi) bilan to‘siqlik qilish…Ya’ni, Kamolizmning asli Islom dinining bir qismini qabul qilish va bir qismini rad qilishdan iborat edi. Ma’lumki, Qur’oni Karimning bir oyatini rad qilish ham kufrdir…
Turkiyada deyarli bir asr (1920 yillardan bugungi kunga qadar) mana shunday zo‘ronvonlik tuzumi mavjud bo‘lib keldi. Musulmonlar ijtimoiy siyosiy jihatdan ozgina jonlanadigan bo‘lsa, g‘arbparast laikchilar “voy Kamolizm qo‘ldan ketyapti, laiklik qo‘ldan ketyapti” deya davlat to‘ntarishlarini (1961, 1971, 1980, 1997 yillardagi harbiy to‘ntarishlar va nihoyat 2016 yildagi oxirgi harbiy to‘ntarishga urinishni) amalga oshirdilar. Bu davlat to‘ntarishlaridan maqsad jamiyatda musulmonchilikka yo‘l qo‘ymaslik edi. Otaturkchilarga ko‘ra Turkiya bir g‘arb davlati va g‘arb jamiyati bo‘lib qolishi kerak edi. Bu hol 2002 yilgacha davom etib keldi…
O‘zbekistonda ham mustaqillikdan keyin o‘tgan 26 yilda “Karimovizm” shakllandi. “Karimovizm”ning “Kamolizm”dan asosiy farqi g‘arbona sekularizmning rasmiy mafkura (siyosiy ideologiya) sifatida e’lon qilinmagani edi. Sovetlar davrida Lenin bobomiz kommunizmning asoschisi, Turkiyada Otaturk “Kamolizm”ning asoschisi, deya insonlar va jamiyat ongida mafkuraviy “beton” (manqurtlik) shakllantirilgan bo‘lsa, Islom Karimov davrida hech qurmasa bunday mafkuraviy ko‘rlik shakllanmadi. Buning o‘rniga “Yurtboshimiz unday dedi, yurtboshimiz bunday, dedi”, “O‘zbekiston kelajagi buyuk davlat” kabi tuturiqsiz gaplar aytildi. Islom Karimov o‘lishi bilan bu gaplar ham kun tartibidan o‘chib ketdi. Holbuki, Lenin va Otaturk o‘lganlaridan keyin ham ularning botil (yolg‘on) mafkura va siyosiy tizimlari uzoq yillar saqlanib qoldi…
Xullas, 2002 yilgacha Turkiyada g‘arbparast Otaturkchilar (asosan harbiylar, davlat byurokratiyasi, dunyoparast Otaturkchi boylar va ziyolilar) jamiyat va davlatni boshqarib keldilar. Natijada bu mamlakatda ruslar tili bilan aytganda “ne rыba, ne myaso”, ya’ni “baliq ham emas, go‘sht ham emas” insonlar toifasi shakllandi. Bir qarasang, yaxshigina inson, ammo ish manfaatga kelganda, darrov xudbinlikka o‘tadigan, faqat o‘zining shaxsiy yoki jamoati yoki firqasining manfaatini ko‘zlaydigan insonlar hozirgi Turklarning ko‘pchiligi…Otaturkchilar, ya’ni g‘arbparast sekularizm tarafdorlari, Turk va Kurd millatchilari, Sulaymonchilar, Mahmud xo‘jachilar, Fathullohchilar (Gulan tarafdorlari, hozir bu toifa oxirgi davlat to‘ntarishida ayblanmoqda va guruh sifatida ijtimoiy siyosiy hayotdan chetlashtirilmoqda), Manzilchilar (Odiyomondagi bir so‘fiy tariqot), Hudayichilar (Hudayi tariqoti mansublari)…Ya’ni, Turklar, deganda mana shunday har xil toifadagi insonlarni uchratamiz bugun. Turkiyalik yoshlarning aksariyati esa butun dunyoda bo‘lgani kabi internet ”qulbachchalari”, ya’ni o‘zining aniq hayotiy g‘oyasi (tushunchasi) va maqsadi bo‘lmagan, vaqtining ko‘pini sun’iy olamga ajratadigan bebosh avlodlardir…
Turkiyaliklarning yaxshi fazilatlari bo‘lsa ham bu ham bir qism insonlarning musulmonchilikda mahkam turishlari, Turkiya davlatiga sodiqliklari (bu 2016 yilgi davlat to‘ntirishiga urinish jarayonida namoyon bo‘ldi) dir. Ammo Turkiyaliklarning ham butun insoniyatning ham bugungi kundagi fojeasi insonlar orasida tobora o‘zaro ishonchning yo‘qolib borayotganidir…
O‘zbekistondagi ahvol bundan ham ayanchliroq. Chunki Turkiyada iqtisodiy ahvol bizga qaraganda ancha yaxshiroqdir. Bizdagi “Karimovizm”dan qolgan fikrsizlik, g‘oyaviy manqurtlik iqtisodiy nochorlik bilan qo‘shilib, zotan mechkaylik, ya’ni dardi to‘yu ziyofat bo‘lgan insonlarimizning ma’naviyatini yanada ko‘proq inqirozga duchor qildi…Bechora O‘zbeklar bugun pul va non qayg‘usidadir. Shuning uchun ham O‘zbeklarni dunyoning qayerida ko‘rsang ish bormi, ish deyishadi…
Ammo xuddi 2016 yilgi davlat to‘ntirishiga urinish kunlari Turkiya xalqining o‘z davlatiga sodiqligi, chinakam adolat va erikinlik uchun fidoyiligi namoyon bo‘lgani kabi bu yil adolatparvar va millatparvar yozuvchimiz Nurulloh Muhammad Raufxon Turkiyadan vatanimizga qaytib borib, qamoqqa tashlanganida O‘zbeklar ichida ham haqiqiy erkinliklar va adolat istaydigan va bu qadriyatlar uchun kurashadigan minglarcha, o‘n minglarcha yaxshi insonlar borligi namoyon bo‘ldi.
O‘rta Turklar qanday insonlar bo‘lishi kerak? O‘rta O‘zbeklar qanday insonlar bo‘lishi kerak? Albatta, ikki xalqimiz ham musulmon xalqlardir. Demak, avvalo yaxshi musulmonlar bo‘lishimiz kerak. Ya’ni, e’tiqodi va amallari to‘g‘ri, ixlosli musulmonlar. So‘zlariga sodiq, omonatga va va’dasiga xiyonat qilmaydigan shu bilan birga dunyo ishlarida uddaburon, har sohada mutaxassis, o‘z tilini va madaniyatini yaxshi biladigan, vatanini yaxshi ko‘radigan, o‘zaro guruhchilik, firqachilik qilmaydigan, sodda, ayni paytda aqlli musulmonlar…Bunday insonlar hozirda ham Turkiyaliklar va O‘zbekistonliklar orasida bor. Demak, endigi masala ularning o‘zaro tanishishlari va xalqlarimiz va vatanlarimiz kelajagi uchun hamkorlik qilishlaridir…
Mana shunday hamkorlik natijasida Turkiya va O‘zbekistonda haqiqiy ma’noda musulmonlikka ham, insoniylikka ham mos tushadigan jamiyat shakllari o‘rtaga chiqadi, degan fikrdaman. Ya’ni, musulmon xalqlarimizning e’tiqodlariga mos, dunyoviylikni ham, diniylikni ham o‘z ichiga oladigan, haqiqiy erkinliklarga (g‘arbdagi bebosh erkinliklarga emas) va adolatga asoslangan, ma’rifat va fuqaroviylikni (o‘z o‘zini boshqarishni) asos oladigan, insonlarning haq va huquqlarini himoya qiladigan, moddiy va ma’naviy jihatdan taraqqiy qilgan jamiyatlar o‘rtaga chiqadi bunday hamkorlik natijasida. Bu masalada O‘zbekiston albatta Turkiyaning jamiyat shakllanishi va davlatchilik tajribasining ijobiy tomonlaridan foydalansa bo‘ladi. Chunki Turkiya hozirda juda keng erkinliklar mavjud bo‘lgan va insonlarning moddiy va ma’naviy taraqqiyoti uchun imkonlar bo‘lgan bir jamiyat va davlatdir. Albatta, Turkiyaning shu bilan birga juda katta muammolari ham bor…
Xulosa qiladigan bo‘lsam, hozir Turkiya ham, O‘zbekiston ham xalqlar va davlatlar o‘laroq o‘z taraqqiyotlarining yangi bosqichida turibdilar. Turkiya jamiyat va davlat o‘laroq g‘arbparastlikdan uzoqlashmoqda va ikki asrlik oradan keyin sharq tomonga yuz burmoqda. O‘zbekiston esa sharqning qadimiy markazlaridan biridir. Albatta, bu Turkiya va O‘zbekiston juda qulay birlashadilar yoki birgalikda harakat qiladigan, degani ham emas. Turkiya hali ham NATO a’zosi…O‘zbekiston esa Shanxay Hamkorlik Tashkiloti “quchog‘ida”…Ikki musulmon xalqlarimiz va davlatlarimizning yana ko‘proq va yaqinroq hamkorlik qilishlari uchun hukumatlar katta sa’y harakatlar qilishlari kerak. Shu bilan birga ziyolilar, jamoatchilik arboblari va yoshlar bu ishga o‘z hissalarini qo‘shishlari kerak. O‘rta Turk va O‘rta O‘zbek ziyolilari, jamoatchilik arboblari va yoshlari…
Namoz NORMO‘MIN
26.10.2017

20 йилдан кейин Ўзбекистон раҳбари Анқарага расмий сафар билан келди. Туркия Президенти Ўзбекистон раҳбарини энг олий даражада кутиб олди, меҳмондўстлик кўрсатди. Кечаги раҳбарлар учрашувидан кейин ўтказилган матбуот йиғилишида Тойиб Эрдўғон ишонч билан Ўзбекистонни Туркияга энг яқин давлатлардан бири, деб атади. Шавкат Мирзиёевни дўстим ва биродарим, деди. Ўзбекистон раҳбари бир оз ҳаяжонли бўлсада, самимий сўзлар айтди. Туркия билан алоқаларимизни ривожлантиришимиз тарафдормиз, деди…

Булар икки давлат раҳбарининг расмий гаплари эди. Аслида ҳам Туркия ва Ўзбекистон бир бирига жуда яқин давлатларми?

Буни айтиш қийин: 20 йилда бир марта учрашадиган дўстлар, қандай қилиб қалин дўст эканликларини иддао қилишлари мумкин?. Бу 20 йилни, яъни 1997 йилдан 2017 йилгача ўтган муддатни мен бир мухолиф сиёсатчи сифатида фақатгина кузатиб келмадим. Бу йилларда бир кўзим Ўзбекистонда бўлса, бир кўзим Туркияда эди. Ҳақиқатни айтадиган бўлсам, мен аслида Туркиянинг ҳам, Ўзбекистоннинг ҳам “фуқаросиман”. Фақат чўнтагимда Норвегия паспорти. Мана шундай мураккаб ва аянчли ҳолдаман ҳозир. Туркия ва Ўзбекистон қайта кўришган бугунги кунда…

Туркия “Камолизм”дан қутулиш ҳаракатларини 2002 йилда, яъни Тойиб Эрдўғон Туркиянинг раҳбари этиб сайлангандан кейин бошлаганди. “Камолизм” Туркияда ярим расмий ишлатиладиган ва Мустафо Камол Отатурк томонидан бундан деярли бир аср аввал қурилган ижтимоий сиёсий тизимнинг исмидир. Камолизмнинг энг асосий ишорати ғарбона секуларизм, Туркларнинг ифодаси билан айтганда “Лаиклик” (Laiklik), яъни дин ва давлат ишларини бир биридан ажратишдир. Яъни, Ислом динини инсоннинг шахсий масаласи, деб билиш, мусулмонлар ибодат қиладими йўқми уни ўзлари биладилар, дейиш билан бирга динимизнинг мафкуравий (динийлик дунёвийликдир, дунёвийлик динийликдир. Н.Н), ҳуқуқий (инсонннинг жони, ақли, мол мулки, насаби ва обрў эътиборининг дахлсизлиги), иқтисодий (шахсий мулкка рухсат берилган ҳолда судхўрликнинг, порахўрликнинг, ўғриликнинг таъқиқланиши), маорифий (диний ва дунёвий илмларни бирга ўргатиш) каби жиҳатларини рад қилиш ва бунга куч (Отатуркчи ғарпараст ҳарбийлар воситаси) билан тўсиқлик қилиш…Яъни, Камолизмнинг асли Ислом динининг бир қисмини қабул қилиш ва бир қисмини рад қилишдан иборат эди. Маълумки, Қуръони Каримнинг бир оятини рад қилиш ҳам куфрдир…

Туркияда деярли бир аср (1920 йиллардан бугунги кунга қадар) мана шундай зўронвонлик тузуми мавжуд бўлиб келди. Мусулмонлар ижтимоий сиёсий жиҳатдан озгина жонланадиган бўлса, ғарбпараст лаикчилар “вой Камолизм қўлдан кетяпти, лаиклик қўлдан кетяпти” дея давлат тўнтаришларини (1961, 1971, 1980, 1997 йиллардаги ҳарбий тўнтаришлар ва ниҳоят 2016 йилдаги охирги ҳарбий тўнтаришга уринишни) амалга оширдилар. Бу давлат тўнтаришларидан мақсад жамиятда мусулмончиликка йўл қўймаслик эди. Отатуркчиларга кўра Туркия бир ғарб давлати ва ғарб жамияти бўлиб қолиши керак эди. Бу ҳол 2002 йилгача давом этиб келди…

Ўзбекистонда ҳам мустақилликдан кейин ўтган 26 йилда “Каримовизм” шаклланди. “Каримовизм”нинг “Камолизм”дан асосий фарқи ғарбона секуларизмнинг расмий мафкура (сиёсий идеология) сифатида эълон қилинмагани эди. Советлар даврида Ленин бобомиз коммунизмнинг асосчиси, Туркияда Отатурк “Камолизм”нинг асосчиси, дея инсонлар ва жамият онгида мафкуравий “бетон” (манқуртлик) шакллантирилган бўлса, Ислом Каримов даврида ҳеч қурмаса бундай мафкуравий кўрлик шаклланмади. Бунинг ўрнига “Юртбошимиз ундай деди, юртбошимиз бундай, деди”, “Ўзбекистон келажаги буюк давлат” каби тутуриқсиз гаплар айтилди. Ислом Каримов ўлиши билан бу гаплар ҳам кун тартибидан ўчиб кетди. Ҳолбуки, Ленин ва Отатурк ўлганларидан кейин ҳам уларнинг ботил (ёлғон) мафкура ва сиёсий тизимлари узоқ йиллар сақланиб қолди…

Хуллас, 2002 йилгача Туркияда ғарбпараст Отатуркчилар (асосан ҳарбийлар, давлат бюрократияси, дунёпараст Отатуркчи бойлар ва зиёлилар) жамият ва давлатни бошқариб келдилар. Натижада бу мамлакатда руслар тили билан айтганда “не рыба, не мясо”, яъни “балиқ ҳам эмас, гўшт ҳам эмас” инсонлар тоифаси шаклланди. Бир қарасанг, яхшигина инсон, аммо иш манфаатга келганда, дарров худбинликка ўтадиган, фақат ўзининг шахсий ёки жамоати ёки фирқасининг манфаатини кўзлайдиган инсонлар ҳозирги Туркларнинг кўпчилиги…Отатуркчилар, яъни ғарбпараст секуларизм тарафдорлари, Турк ва Курд миллатчилари, Сулаймончилар, Маҳмуд хўжачилар, Фатҳуллоҳчилар (Гулан тарафдорлари, ҳозир бу тоифа охирги давлат тўнтаришида айбланмоқда ва гуруҳ сифатида ижтимоий сиёсий ҳаётдан четлаштирилмоқда), Манзилчилар (Одиёмондаги бир сўфий тариқот), Ҳудайичилар (Ҳудайи тариқоти мансублари)…Яъни, Турклар, деганда мана шундай ҳар хил тоифадаги инсонларни учратамиз бугун. Туркиялик ёшларнинг аксарияти эса бутун дунёда бўлгани каби интернет ”қулбаччалари”, яъни ўзининг аниқ ҳаётий ғояси (тушунчаси) ва мақсади бўлмаган, вақтининг кўпини сунъий оламга ажратадиган бебош авлодлардир…

Туркияликларнинг яхши фазилатлари бўлса ҳам бу ҳам бир қисм инсонларнинг мусулмончиликда маҳкам туришлари, Туркия давлатига содиқликлари (бу 2016 йилги давлат тўнтиришига уриниш жараёнида намоён бўлди) дир. Аммо Туркияликларнинг ҳам бутун инсониятнинг ҳам бугунги кундаги фожеаси инсонлар орасида тобора ўзаро ишончнинг йўқолиб бораётганидир…

Ўзбекистондаги аҳвол бундан ҳам аянчлироқ. Чунки Туркияда иқтисодий аҳвол бизга қараганда анча яхшироқдир. Биздаги “Каримовизм”дан қолган фикрсизлик, ғоявий манқуртлик иқтисодий ночорлик билан қўшилиб, зотан мечкайлик, яъни дарди тўю зиёфат бўлган инсонларимизнинг маънавиятини янада кўпроқ инқирозга дучор қилди…Бечора Ўзбеклар бугун пул ва нон қайғусидадир. Шунинг учун ҳам Ўзбекларни дунёнинг қаерида кўрсанг иш борми, иш дейишади…

Аммо худди 2016 йилги давлат тўнтиришига уриниш кунлари Туркия халқининг ўз давлатига содиқлиги, чинакам адолат ва эрикинлик учун фидойилиги намоён бўлгани каби бу йил адолатпарвар ва миллатпарвар ёзувчимиз Нуруллоҳ Муҳаммад Рауфхон Туркиядан ватанимизга қайтиб бориб, қамоққа ташланганида Ўзбеклар ичида ҳам ҳақиқий эркинликлар ва адолат истайдиган ва бу қадриятлар учун курашадиган мингларча, ўн мингларча яхши инсонлар борлиги намоён бўлди.

Ўрта Турклар қандай инсонлар бўлиши керак? Ўрта Ўзбеклар қандай инсонлар бўлиши керак? Албатта, икки халқимиз ҳам мусулмон халқлардир. Демак, аввало яхши мусулмонлар бўлишимиз керак. Яъни, эътиқоди ва амаллари тўғри, ихлосли мусулмонлар. Сўзларига содиқ, омонатга ва ваъдасига хиёнат қилмайдиган шу билан бирга дунё ишларида уддабурон, ҳар соҳада мутахассис, ўз тилини ва маданиятини яхши биладиган, ватанини яхши кўрадиган, ўзаро гуруҳчилик, фирқачилик қилмайдиган, содда, айни пайтда ақлли мусулмонлар…Бундай инсонлар ҳозирда ҳам Туркияликлар ва Ўзбекистонликлар орасида бор. Демак, эндиги масала уларнинг ўзаро танишишлари ва халқларимиз ва ватанларимиз келажаги учун ҳамкорлик қилишларидир…

Мана шундай ҳамкорлик натижасида Туркия ва Ўзбекистонда ҳақиқий маънода мусулмонликка ҳам, инсонийликка ҳам мос тушадиган жамият шакллари ўртага чиқади, деган фикрдаман. Яъни, мусулмон халқларимизнинг эътиқодларига мос, дунёвийликни ҳам, динийликни ҳам ўз ичига оладиган, ҳақиқий эркинликларга (ғарбдаги бебош эркинликларга эмас) ва адолатга асосланган, маърифат ва фуқаровийликни (ўз ўзини бошқаришни) асос оладиган, инсонларнинг ҳақ ва ҳуқуқларини ҳимоя қиладиган, моддий ва маънавий жиҳатдан тараққий қилган жамиятлар ўртага чиқади бундай ҳамкорлик натижасида. Бу масалада Ўзбекистон албатта Туркиянинг жамият шаклланиши ва давлатчилик тажрибасининг ижобий томонларидан фойдаланса бўлади. Чунки Туркия ҳозирда жуда кенг эркинликлар мавжуд бўлган ва инсонларнинг моддий ва маънавий тараққиёти учун имконлар бўлган бир жамият ва давлатдир. Албатта, Туркиянинг шу билан бирга жуда катта муаммолари ҳам бор…

Хулоса қиладиган бўлсам, ҳозир Туркия ҳам, Ўзбекистон ҳам халқлар ва давлатлар ўлароқ ўз тараққиётларининг янги босқичида турибдилар. Туркия жамият ва давлат ўлароқ ғарбпарастликдан узоқлашмоқда ва икки асрлик орадан кейин шарқ томонга юз бурмоқда. Ўзбекистон эса шарқнинг қадимий марказларидан биридир. Албатта, бу Туркия ва Ўзбекистон жуда қулай бирлашадилар ёки биргаликда ҳаракат қиладиган, дегани ҳам эмас. Туркия ҳали ҳам НАТО аъзоси…Ўзбекистон эса Шанхай Ҳамкорлик Ташкилоти “қучоғида”…Икки мусулмон халқларимиз ва давлатларимизнинг яна кўпроқ ва яқинроқ ҳамкорлик қилишлари учун ҳукуматлар катта саъй ҳаракатлар қилишлари керак. Шу билан бирга зиёлилар, жамоатчилик арбоблари ва ёшлар бу ишга ўз ҳиссаларини қўшишлари керак. Ўрта Турк ва Ўрта Ўзбек зиёлилари, жамоатчилик арбоблари ва ёшлари…

Намоз НОРМЎМИН
26.10.2017

Leave a Comment