Markaziy Osiyo o‘z muammolarini tashqi kuchlar ishtirokisiz hal qila oladimi? (Kiril va Lotinda)

18.04.2018 

Markaziy Osiyoda navbatdagi strategik hamkorlik qaror topayotgani ziddiyatlar davri ortda qolib, mintaqaviy birlikka intilish boshlanganidan darakdek. Ammo mintaqa davlatlari birligini cho‘pchakka qiyoslash, mintaqani faqat tashqi kuch birlashtirishi mumkinligi haqidagi qarashlar hamon mavjud.

Prezident Shavkat Mirziyoyev Sirdaryo viloyatiga qilgan safari davomida Markaziy Osiyodagi siyosiy vaziyatga to‘xtab o‘tgan. Deyarli barcha qo‘shni davlatlar bilan aloqada iliqlik boshlanganini qayd etgan prezident, keyingi hafta davlat tashrifi bilan Toshkentga kelayotgan Turkmaniston prezidenti bilan hamkorlikni yanada mustahkamlash haqida muzokara qilishini aytgan.

Mirziyoyevga ko‘ra, O‘zbekistonning qo‘shnilar bilan munosabatlariga oydinlik kiritilgan, jumladan, Tojikiston, Qirg‘iziston bilan ancha-muncha masalalar ochiq muhokama qilingan. Qozog‘iston bilan aloqalarni iliq baholagan Mirziyoyev Prezident Nursulton Nazarboyev bilan aka-ukaligi, uni o‘ziga ustoz sifatida ko‘rishini aytgan.

Turkmaniston va Tojikiston prezidentlarining O‘zbekistonga tashrifi Mirziyoyevning bu davlatlarga qilgan rasmiy safariga javoban kutilmoqda. Mirziyoyev prezidentlikka kelishi ortidan ilk rasmiy safarini Turkmanistondan boshlagan edi, Tojikistonga davlat tashrifini esa mart oyida amalga oshirdi.

O‘zbekistonning Turkmaniston bilan aloqalari marhum prezident Islom Karimov davrida ham keskinlikdan xoli edi. Mirziyoyev hozirgacha Qurbonguli Bedimuhammedov bilan bir necha bor uchrashdi; ikki tomonlama munosabatlarni yangi bosqichga ko‘tarish va’dalari bilan kuzatilgan bu uchrashuvlar ilk bor Turkmanistondagi o‘zbeklar masalasi ko‘tarilishi bilan yodda qoldi.

Turkmanistondan farqli o‘laroq, Tojikiston bilan aloqalar uzoq yillar o‘ta ziddiyatli bo‘ldi; shu yil mart oyida Mirziyoyevning Tojikistonga qilgan davlat tashrifi bu ziddiyatlarni deyarli yo‘qqa chiqardi. Tojikistonda jiddiy voqelikka aylangan bu tashrif natijasida vizali tizim bekor qilindi, ikki xalq o‘rtasidagi bordi-keldi tiklandi, uzib qo‘yilgan transport qatnovlari qayta yo‘lga qo‘yildi, ziddiyatning asosiy o‘chog‘i bo‘lgan Rog‘un GESi masalasi muhokama qilindi.

Mirziyoyev Dushanbeda muzokaralar o‘tkazishi ortidan ikki o‘rtada dolzarb bo‘lib turgan barcha muammolar muhokama qilingani, tushunmovchilik qolmagani haqida bayonot berdi.

Tojikiston parlamenti rahbari Shukurjon Zuhurovning matbuotdagi intervyusiga ko‘ra, ayni paytda mamlakat qonunchilari O‘zbekiston va Tojikiston o‘rtasidagi strategik sheriklik bitimi ustida ishlayapti. Bu hujjat Emomali Rahmonning O‘zbekistonga kutilayotgan safari davomida imzolanadi.

O‘zbekiston-Tojikiston strategik sheriklik haqida bitim imzolashi mintaqaning o‘zaro ziddiyatda bo‘lgan ikki davlati o‘rtasida shubha tarqagani, mintaqaviy hamkorlikdagi yangi imkoniyatlarga yo‘l ochilganidan darak beradi.

Tojikiston matbuotidagi mintaqaviy hamkorlikka doir maqola mualliflaridan biri, o‘zbekistonlik siyosatshunos Farxod Tolipovning aytishicha, Rossiyadagi ayrim ekspertlar Markaziy Osiyoga nisbatan imperiyacha qarashdan hamon voz kechmagan; ular nazarida Markaziy Osiyo mustaqil tarzda integratsiyalashish layoqatiga ega emas.

«Bu doiradagi fikrlarning umumiy bir pozitsiyasi Markaziy Osiyoda yana integratsiya to‘lqinlari boshlangani, birlashish alomatlari sezilayotgani va bu jarayonning Rossiya ishtirokisiz o‘tayotganidan iborat. Boshqa bir guruh ekspertlar esa hatto Markaziy Osiyo davlatlari mintaqaviy birlikni Rossiyasiz amalga oshira olishmaydi, degan fikrlarni ham aytishmoqda. Bu kabi bayonotlar juda qaltis. Agar Markaziy Osiyoda integratsiyaga, birlikka harakat boshlandi deb qaragan taqdirimizda ham nima uchun bu jarayon Rossiya ishtirokida o‘tishi kerak? Qanday dalillarga ko‘ra mintaqa davlatlari Rossiyasiz o‘z ittifoqini amalga oshira olmas ekan? Bu savollarga javob yo‘q. Men so‘nggi paytda Rossiyadagi ayrim nashrlarni kuzatib shunday xulosaga keldimki, ularda sobiq ittifoq hududiga, Markaziy Osiyoga nisbatan qarash hamon eskicha, ularning o‘zlari avvalo shunday qarashlardan qutulishi kerak», – deydi Tolipov.

Ostonada Markaziy Osiyo prezidentlari ilk bor sammitga yig‘ilishi, mavjud muammolarni uchinchi tomonsiz hal etishlari haqida bayonot qilishlari ortidan Rossiyaning ishtirokisiz mintaqaviy birlashuv mumkinligi isbotlandi.

Markaziy Osiyo uchun hozirgacha asosiy ziddiyat suvdan foydalanish bo‘lib kelgan. Mintaqada aloqalar iliqlashishi ortidan bu muammo hamkorlikda yechilayotgani kuzatiladi. Ammo so‘nggi xabarlarga tayanilsa, mintaqa davlatlari o‘rtasida suvdan foydalanish bo‘yicha iyun oyida Tojikistonda o‘tishi rejalangan muhokamaga Dushanbe Rossiyani ham taklif etgan.

sof.uz

Марказий Осиё ўз муаммоларини ташқи кучлар иштирокисиз ҳал қила оладими?

 17.04.2018 | Таҳлил | 1823

Марказий Осиёда навбатдаги стратегик ҳамкорлик қарор топаётгани зиддиятлар даври ортда қолиб, минтақавий бирликка интилиш бошланганидан даракдек. Аммо минтақа давлатлари бирлигини чўпчакка қиёслаш, минтақани фақат ташқи куч бирлаштириши мумкинлиги ҳақидаги қарашлар ҳамон мавжуд.

Президент Шавкат Мирзиёев Сирдарё вилоятига қилган сафари давомида Марказий Осиёдаги сиёсий вазиятга тўхтаб ўтган. Деярли барча қўшни давлатлар билан алоқада илиқлик бошланганини қайд этган президент, кейинги ҳафта давлат ташрифи билан Тошкентга келаётган Туркманистон президенти билан ҳамкорликни янада мустаҳкамлаш ҳақида музокара қилишини айтган.

Мирзиёевга кўра, Ўзбекистоннинг қўшнилар билан муносабатларига ойдинлик киритилган, жумладан, Тожикистон, Қирғизистон билан анча-мунча масалалар очиқ муҳокама қилинган. Қозоғистон билан алоқаларни илиқ баҳолаган Мирзиёев Президент Нурсултон Назарбоев билан ака-укалиги, уни ўзига устоз сифатида кўришини айтган.

Туркманистон ва Тожикистон президентларининг Ўзбекистонга ташрифи Мирзиёевнинг бу давлатларга қилган расмий сафарига жавобан кутилмоқда. Мирзиёев президентликка келиши ортидан илк расмий сафарини Туркманистондан бошлаган эди, Тожикистонга давлат ташрифини эса март ойида амалга оширди.

Ўзбекистоннинг Туркманистон билан алоқалари марҳум президент Ислом Каримов даврида ҳам кескинликдан холи эди. Мирзиёев ҳозиргача Қурбонгули Бедимуҳаммедов билан бир неча бор учрашди; икки томонлама муносабатларни янги босқичга кўтариш ваъдалари билан кузатилган бу учрашувлар илк бор Туркманистондаги ўзбеклар масаласи кўтарилиши билан ёдда қолди.

Туркманистондан фарқли ўлароқ, Тожикистон билан алоқалар узоқ йиллар ўта зиддиятли бўлди; шу йил март ойида Мирзиёевнинг Тожикистонга қилган давлат ташрифи бу зиддиятларни деярли йўққа чиқарди. Тожикистонда жиддий воқеликка айланган бу ташриф натижасида визали тизим бекор қилинди, икки халқ ўртасидаги борди-келди тикланди, узиб қўйилган транспорт қатновлари қайта йўлга қўйилди, зиддиятнинг асосий ўчоғи бўлган Роғун ГЭСи масаласи муҳокама қилинди.

Мирзиёев Душанбеда музокаралар ўтказиши ортидан икки ўртада долзарб бўлиб турган барча муаммолар муҳокама қилингани, тушунмовчилик қолмагани ҳақида баёнот берди.

Тожикистон парламенти раҳбари Шукуржон Зуҳуровнинг матбуотдаги интервьюсига кўра, айни пайтда мамлакат қонунчилари Ўзбекистон ва Тожикистон ўртасидаги стратегик шериклик битими устида ишлаяпти. Бу ҳужжат Эмомали Раҳмоннинг Ўзбекистонга кутилаётган сафари давомида имзоланади.

Ўзбекистон-Тожикистон стратегик шериклик ҳақида битим имзолаши минтақанинг ўзаро зиддиятда бўлган икки давлати ўртасида шубҳа тарқагани, минтақавий ҳамкорликдаги янги имкониятларга йўл очилганидан дарак беради.

Тожикистон матбуотидаги минтақавий ҳамкорликка доир мақола муаллифларидан бири, ўзбекистонлик сиёсатшунос Фарход Толиповнинг айтишича, Россиядаги айрим экспертлар Марказий Осиёга нисбатан империяча қарашдан ҳамон воз кечмаган; улар назарида Марказий Осиё мустақил тарзда интеграциялашиш лаёқатига эга эмас.

«Бу доирадаги фикрларнинг умумий бир позицияси Марказий Осиёда яна интеграция тўлқинлари бошлангани, бирлашиш аломатлари сезилаётгани ва бу жараённинг Россия иштирокисиз ўтаётганидан иборат. Бошқа бир гуруҳ экспертлар эса ҳатто Марказий Осиё давлатлари минтақавий бирликни Россиясиз амалга ошира олишмайди, деган фикрларни ҳам айтишмоқда. Бу каби баёнотлар жуда қалтис. Агар Марказий Осиёда интеграцияга, бирликка ҳаракат бошланди деб қараган тақдиримизда ҳам нима учун бу жараён Россия иштирокида ўтиши керак? Қандай далилларга кўра минтақа давлатлари Россиясиз ўз иттифоқини амалга ошира олмас экан? Бу саволларга жавоб йўқ. Мен сўнгги пайтда Россиядаги айрим нашрларни кузатиб шундай хулосага келдимки, уларда собиқ иттифоқ ҳудудига, Марказий Осиёга нисбатан қараш ҳамон эскича, уларнинг ўзлари аввало шундай қарашлардан қутулиши керак», – дейди Толипов.

Остонада Марказий Осиё президентлари илк бор саммитга йиғилиши, мавжуд муаммоларни учинчи томонсиз ҳал этишлари ҳақида баёнот қилишлари ортидан Россиянинг иштирокисиз минтақавий бирлашув мумкинлиги исботланди.

Марказий Осиё учун ҳозиргача асосий зиддият сувдан фойдаланиш бўлиб келган. Минтақада алоқалар илиқлашиши ортидан бу муаммо ҳамкорликда ечилаётгани кузатилади. Аммо сўнгги хабарларга таянилса, минтақа давлатлари ўртасида сувдан фойдаланиш бўйича июнь ойида Тожикистонда ўтиши режаланган муҳокамага Душанбе Россияни ҳам таклиф этган.

sof.uz

Leave a Comment