İslom Karimovning sirli tarjimai holi-Ислом Каримовнинг сирли таржимаи ҳоли (Лотин ва Кирилда)
6 Kasım 2017  //  By:   //  Özbekistan, TÜRKİSTAN HABER  //  No Comment   //   233 Okunma

JAMShID KARIMOV: ISLOM KARIMOVNING BIR OPASI, BESh AKASI VA BIR UKASI BO‘LGAN
(intervьyu, 1-qism)
Islom Karimovning jiyani Jamshid Karimov bilan suhbat (1-qism)
05.11.2017
Avval xabar qilganimizdek, o‘tgan hafta, 29 oktyabrь kuni O‘zbekistonga 27 yil rahbarlik qilgan marhum prezident Islom Karimovning jiyani, 50 yoshli mashhur jurnalist Jamshid Karimov bilan dildan suhbatlashib, katta intervьyu olgandik.
Quyida mazkur intervьyuning 1-qismini to‘liq holda o‘qishingiz mumkin. Unda Islom Karimov tug‘ilgan xonadon, uning ota-onasi, opasi va aka-ukalari haqida shu paytgacha hali hech qaerda yozilmgan ma’lumotlar o‘rin olgan.
• Islom Karimov ota-onasiga, aka-ukalariga qanday munosabatda bo‘lgan;
• Uning bolaligi, maktab chog‘lari qanday o‘tgan;
• Nima sababdan prezidentning aka-ukalari hayoti juda og‘ir kechgan;
• Prezident inson sifatida qanday edi?
shu va shu kabi Islom Karimov hayotiga oid bo‘lgan barcha yopiq ma’lumotlarni uning jiyani, taniqli jurnalist Jamshid Karimov bizlar bilan o‘rtoqlashgan.
Jamshid Karimov bilan audiointervьyuimizning 1-qismi tez kunlarda Ziyo Nur studiyasining Youtube kanalida efirga beriladi.
Intervьyuning matn shaklidagi 2-qismini ham yaqin kunlarda chop qilamiz. Hozircha suhbatimizning ilk sonini o‘qib turing!
*****
Islom Karimovning 3-akasi Arslon Karimovning kenja o‘g‘li Jamshid Karimov bilan 6 soatlik suhbatimiz davomida juda ko‘p mavzularda suhbatlashganmiz.
Suhbatimiz asosan, Islom Karimov tug‘ilgan oila haqida, xususan, uning ota-onasi, opasi, aka-ukalari va ularning avlodlari haqida bo‘lgan.
Qolaversa, Islom Karimovning o‘z oilasi, rafiqalari va farzandlari haqida ham atroflicha suhbatlashganmiz. Bu mavzular navbatdagi qismlardan o‘rin egallagan.
Bir so‘z bilan aytganda, o‘zbek xalqi hali hech qachon eshitmagan, bilmagan haqqoniy ma’lumotlarni Jamshid Karimov biz bilan bo‘lishgan.
Suhbatni Norvegiyadan jurnalist Ulug‘bek Bakir olib borgan.
*****
Eslatib o‘tamiz, Jamshid Arslonovich Karimov 1967 yil Jizzax shahrida xizmatchi, yurist oilasida tug‘ilgan. Mutaxassisligi: filolog-pedagog, jurnalist.
Jurnalistik faoliyati davomida jamiyatdagi adolatsizliklarga qarshi keskin kurashib, xorijiy matbuotlarda ko‘plab maqolalari bilan keng tanilgan.
Amakisi, prezident Islom Karimov shaxsiga va siyosatiga tanqidiy yondashgani, uning ko‘p sirlaridan voqif bo‘lganligi hamda muxolif ko‘z qarashdaligi ortidan, Jamshid Karimov sog‘lom bo‘lgani tarzda, Samarqandda ruhiy kasalliklar shifoxonasida 2006 yildan beri majburiy va yashirin tarzda, g‘ayriqonuniy ravishda saqlanib kelingan.
Islom Karimov vafotidan so‘ng, 2017 yilning fevralь oyida 11 yillik tutqunlikdan keyin ozodlikka chiqarilgan.
Ayni damda qizi bilan Jizzax shahrida yashaydi. Ozod etilganidan 8 oy o‘tib ham unga pasport berilmayotganidan shikoyat qiladi. Bu borada prezident Shavkat Mirziyoev portaliga yozgan murojaatlari ham javobsiz qolayotganini aytadi.
U Buyuk Britaniyaning Urush va tinchlikni yoritish instituti (IWPR), “Jizzax haqiqati”, “Zerkalo XXI”, “Molodejь Uzbekistana” gazetalarida, “Farg‘ona” AA nashrlarida ishlagan.
*****
Ulug‘bek Bakir: Hurmatli Jamshid aka, avvalo, bugungi suhbatga rozilik bildirganingiz uchun Sizga o‘z minnatdorchiligimizni bildiramiz! Uzoq vaqt tutqinlikdan keyin ozodlikka chiqqaningiz bilan yana bir bora tabriklaymiz!
Jamshid Karimov: Tashakkur!
Ulug‘bek Bakir: Hozir qandaysiz? Ahvollaringiz yaxshimi?
Jamshid Karimov: Xudoga shukur, yaxshiman! Yomon kunlarim ortda qoldi, deb o‘ylayman. O‘zimni yaxshi his qilyabman. Hayot davom etmoqda.
Ulug‘bek Bakir: Bugun siz bilan suhbatlashadigan mavzuimiz, albatta, juda katta mavzu. O‘zbekistonga 27 yil rahbarlik qilgan prezident Islom Karimov rasmiy xabarlarga ko‘ra, o‘tgan yili 2 sentyabrь kuni kutilmaganda, 78 yoshida olamdan o‘tdi. Islom Karimovning hayoti va faoliyati ziddiyatlarga to‘la desak, yanglishmagan bo‘lamiz. Ayniqsa, uning oilasi haqida o‘zbek xalqi rasmiy qisqacha ma’lumotlardan tashqari boshqa hech qanday axborotga ega emas.
Jamshid Karimov: Ha, albatta, bu yopiq mavzu edi.
Ulug‘bek Bakir: Ha, aynan shunday, yopiq mavzu edi. Mana siz Islom Karimovning jiyanisiz, uning tug‘ishgan akasi Arslon Karimovning kenja o‘g‘lisiz. Keling, suhbatimizni Islom Karimovning dunyoga kelishidan boshlasak. Bilamizki, uning rasmiy tarjimai holiga ko‘ra, prezident Karimov 1938 yilning 30 yanvarida Samarqandda xizmatchi oilasida dunyoga kelgan…
Jamshid Karimov: Ha, Islom Karimov 1938 yilda tug‘ilgan. Lekin, u bizning xonadonda, ya’ni, Karimovlar oilasida dunyoga kelmagan. Aniqrog‘i, u bizdan emas. Men faqat otamdan eshitganlarimni bilaman. Otam butun umr aytib kelgan so‘zlarini yaxshi eslayman. Bobom G‘ani (aytgancha, uning ismi Abdug‘ani bo‘lmagan – J.K.) davlat mulkini o‘g‘irlaganlikda ayblanib, 1936 yildan 1941 yilgacha qamoqda bo‘lgan. Agarda Islom Karimov 1935 yoki 1942 yilda tug‘ilganida edi, u hech shubhasiz, bizning oilamiz a’zosi bo‘lardi. Lekin, 1936 yildan 1941 yilgacha bobom O‘zbekiston SSR NKVD (o‘sha davrdagi SSSR xavfsizlik idorasi – U.B.)ning qamoqxonasida bo‘lgan. NKVD qamoqxonasi bu, Hollivud filьmlarida namoyish etilganidek, Los-Anjeles qamoqxonasi emas. U erda, hatto, qotillik qilgan mahbusni ham vaqti-vaqti bilan ta’tilga chiqarib turishar ekan. Lekin, NKVD qamoqxonasi bunday muassasa bo‘lmagan. U erga mahbusning ayoli uchrashuvga kirib, eri bilan aloqa qilishi mutlaqo aqlga sig‘maydigan holat ekanligini hamma yaxshi biladi. Axir u vaqtlar Stalin davri edi.
Ulug‘bek Bakir: Sizning bobongiz G‘ani Karimov qaysi jinoyati uchun necha yilga qamalgan edi?
Jamshid Karimov: 5 yilga qamalgan. 1936 yilda qamalib, 1941 yilda ozodlikka chiqqan. Bilasizmi, men umuman, bobom haqida ko‘p gapirishni istamayman. Sababi, G‘ani Karimovning farzandlari, jumladan, otam ham o‘z otasiga u qadar ko‘p mehr qo‘ymagan edi. Hatto, bir paytlar Mehri ammam (I.Karimovning opasi – U.B.) “bu aka-ukalarim otamizning qabri qaerda ekanligini ham unutishgan”, degandi. Mening onam ham Karimovlar o‘sha damlarda o‘z otasining qabrini unutganliklari uchun juda jahli chiqardi. Lekin, ular onasi Sanobar buvimga yaxshi munosabatda bo‘lishgan. Vafotidan keyin ham qabriga borib turishgan.
Ulug‘bek Bakir: G‘ani Karimov qachon tug‘ilgan va qachon vafot etgan?
Jamshid Karimov: Yo‘q, bu haqda aytishni umuman istamayman. Bobom u darajada muhim shaxs emaski, u haqda to‘liqroq gapirsam… Aytishim mumkinki, G‘ani Karimov hech qachon siyosat bilan shug‘ullanmagan. U oddiy qora ishchi bo‘lgan. “Zagotzerno” (Don mahsulotlarini tayyorlash korxonasi – U.B.)da yuk tashuvchi bo‘lgan. Bir vaqt kassir ham bo‘lgan, omborxonada mudir vazifasida ham ishlagan. Bobom ko‘p savodli kishi bo‘lmagan.
Ulug‘bek Bakir: Siz u kishini ko‘rganmisiz?
Jamshid Karimov: Yo‘q, bobom men dunyoga kelgunimga qadar, yanglishmasam, 7-8 yil burun vafot etgan. (Demak, taxminan 1959-60 yillarda – U.B.).
Ulug‘bek Bakir: Tushunarli. Endi buvingiz Sanobar Karimova haqida gaplashsak. U kishi qachon tug‘ilgan edi?
Jamshid Karimov: Buvim 1904 yoki 1905 yilda tug‘ilgan. Sanobar Karimova umuman savodi yo‘q oddiy ayol bo‘lgan. Na o‘qishni, na yozishni bilmagan. Farzandlarini sevimli va unchalik yoqtirmagan toifalarga ajratib muomala qilgan, desam to‘g‘riroq bo‘ladi. Masalan, mening otam xushlanmagan farzandlar qatorida edi. Chunki, dadam bolaligida ancha sho‘x bo‘lgan…
Ulug‘bek Bakir: Bu haqda, umuman, farzandlar haqida bafurja suhbatlashamiz, albatta. Sanobar aya qachon vafot etgan?
Jamshid Karimov: 1982 yil 1 yanvarь kuni 77 yoki 78 yoshida vafot etgan.
Ulug‘bek Bakir: Islom Karimov onasining dafn marosimiga kelganmi? Ayrim ma’lumotlarga ko‘ra, kelmagan ekan.
Jamshid Karimov: Aniq bilmayman. Otam bu haqda menga aytmagan. Men ham qiziqib so‘ramagan ekanman. Faqat bir narsani bilamanki, buvim “pnevmoniya” (o‘pka yalig‘lanishi kasalligi – U.B.) bilan og‘riganda uydagilar Toshkentga, Islom Karimovga qo‘ng‘iroq qilishgan. U “hozir mening vaqtim yo‘q, men faqat shifokor va kerakli dori-darmonlarni yubora olaman”, degan. Shu yo‘sinda Islom Karimov onasi qattiq kasal bo‘lganida kelmagan. U o‘sha paytlarda yanglishmasam, “Gosplan” (O‘zbekiston SSR Davlat reja qo‘mitasi – U.B.)da katta lavozimda ishlardi.
Men ham uzrli sabablarga ko‘ra, buvimning dafn marosimiga kelolmaganman. U paytda 15 yashar o‘smir edim. Aslida Sanobar buvim meni unchalik yaxshi ko‘rmasdi. Shuning uchun buvimning ko‘ziga ko‘rinmaslikka harakat qilardim. Meni yoqtirmagani tufayli, to‘g‘risi, men ham buvimni yoqtirmasdim.
Ulug‘bek Bakir: Nima uchun?
Jamshid Karimov: Bilmadim, negadir har qanday ishimni, har bir qadamimni yoqtirmasdi. Nafaqat meni balki boshqa nabiralarini ham unchalik xushlamasdi. Buvimning faqat sevimli ikki o‘g‘li bor edi, xolos. Ular Ikrom va Xurshid amakimlar edi.
Ulug‘bek Bakir: Umuman, Islom Karimov ota-onasi bilan qanday munosabatda bo‘lgan? Bu haqda nimalarni bilasiz?
Jamshid Karimov: Otamning so‘zlariga ko‘ra, Islom Karimov ota-onasi uchun na yaxshi, na yomon farzand bo‘lgan. U boshqa farzandlarga nisbatan alohida ajralib turgan. Masalan, Islom Karimovning akasi Quddus amakim (uni “Qobuljon”, deb atashardi –J.K.) oiladagi barcha o‘g‘illarga hamisha ibratli, namunali farzand qilib ko‘rsatilardi. Islom Karimov bo‘lsa, oiladan alohida ajralib turardi. U 17 yoshida Toshkentga o‘qishga ketganidan buyon, umuman, bizning oilamizdan ajrab qolgan. Bir kichik voqeani aytib beraman. Bir kuni Islom Karimovning akasi Ikrom va ukasi Xurshid amakimlar o‘rtasida nimadir bo‘lib, janjal chiqib qoladi. Bu o‘zaro janjal mushtlashishga aylanib ketadi. Sanobar buvimning tobi qochib, yuragi yomonlashib qoladi. G‘ani bobom ancha yillar avval olamdan o‘tib ketgan edi. Otam Arslon G‘anievich ularni ajratmoqchi bo‘ladi, lekin, uddasidan chiqolmaydi. Islom Karimov o‘sha yili (1977 y. – J.K.) Samarqandga, ota eshigiga mehmonga kelgan bo‘ladi. Shunda otam ukasi Islomga “sen bularni ajratgin”, deydi. U bo‘lsa, aka-ukalarini ajratish o‘rniga, tashqaridagi katta toshga oyog‘ini qo‘yib, sovuqqonlik bilan poyabzalini tozalab, bir so‘z demasdan chiqib ketgan. O‘zini begonalardek tutgan.
Ulug‘bek Bakir: Islom Karimov tug‘ilgandan keyin qamoqdan uyga kelgan G‘ani Karimov yangi chaqaloqni ko‘rib nima degan?
Jamshid Karimov: Bu haqda otam menga hech narsa aytmagan. Fakt shuki, bobom 1936 yildan 1941 yilgacha qamoqda bo‘lgan. Aytgancha, ko‘pchilik Islom Karimovning ota-onasini eronlik deyishadi. Bu mutlaqo noto‘g‘ri. Ular “Jaydari” qishlog‘idan oddiy o‘zbek bo‘lishgan.
Ulug‘bek Bakir: Aynan shu haqda ham so‘ramoqchi edim. Yillardan beri, Islom Karimovning ota-onasi tojik bo‘lgan, deyishadi…
Jamshid Karimov: Yo‘q, ular o‘zbek bo‘lishgan. Buvim Sanobar Karimova kelib chiqishi asli turkistonlik, sayramlik o‘zbeklardan bo‘lgan. Bobom esa Jomboydan bo‘lgan. Ularni “jaydari” deyishgan.
Ulug‘bek Bakir: Karimovlar oilada qaysi tilda so‘zlashgan?
Jamshid Karimov: Tojik va o‘zbek tillarida. Ular aslo eronlik bo‘lmagan, bu yolg‘on. Hattoki, eng kichik Xurshid amakim eronliklarni uncha yoqtirmagan. Samarqandda eronliklarni “gilos” deyishadi. Sababi, ular gilosni ham, olchani ham “gilos” deyishadi. Shuning uchun ularga “gilos”, deb laqab berishgan.
Ulug‘bek Bakir: Islom Karimovning bolaligi haqida nimalarni bilasiz?
Jamshid Karimov: Otamning aytishicha, Islom Karimov juda baxil va qo‘pol bola bo‘lgan. Karimovlar oilasi juda kambag‘al, g‘arib yashashgan. Bilasiz, u paytlari urush, ocharchilik davrlari bo‘lgan (1939-1945 yillar, Ikkinchi Jahon urushi – U.B.). Hatto, kundalik oziq-ovqat ham juda katta muammo bo‘lgan. Non-suv bilan tirikchilik qilishgan. Karimovlar xonadonida kechki ovqatga asosan, “piyova” bo‘lgan. “Piyova” bu juda oddiy, kambag‘allarning piyozli sho‘rvasi bo‘lgan…
Ulug‘bek Bakir: Islom Karimovni “Bolalar uyi” (etim bolalar yashaydigan davlat muassasasi)da katta bo‘lgan ham deyishadi.
Jamshid Karimov: Balki… Bu haqda ham aniq bilmayman. Urush yillarida Islom Karimovni bolalar uyiga berishgan bo‘lishi mumkin. Boz ustiga, bobom uning otasi bo‘lmaganligini inobatga oladigan bo‘lsak, balki bu gap haqiqatga yaqindir. Takror aytaman, men bu haqda hech qiziqib, birovdan so‘ramagan ekanman.
Ulug‘bek Bakir: Siz otangizdan tashqari boshqa amakilaringiz bilan ham Islom Karimov haqida gaplashganmisiz? Ulardan nimalarni eshitgansiz?
Jamshid Karimov: Yo‘q, sababi, Islom Karimovning aka-ukalari bilan orasi yaxshi bo‘lmagan. Ular orasidan xuddi qora mushuk o‘tgandek edi. Aka-ukalar bir oila qatori hech bir to‘planib o‘tirishganini birov bilmaydi. Etti og‘a-inidan faqat uch-to‘rt nafarigina ba’zan, 3-4 yilda bir marta Samarqanddagi ota uyida ko‘rishib turishgan, xolos. Aytyapman-ku, Islom Karimov jigarlaridan ajralib qolgandi. U Toshkentga o‘qishga ketganidan beri Samarqandga juda kam kelgan.
Ulug‘bek Bakir: Islom Karimovning maktab yillari haqida nimalarni bilasiz? Yaqinda e’lon qilingan yangi rasmiy tarjimai holida “Islom Karimov maktabni oltin medalь bilan tugatgan”, deyilgan.
Jamshid Karimov: Islom Karimov cheklangan ravishda, lekin, uslubiy yaxshi tarzda fanlarni o‘zlashtirgan. Maktab dasturlarini tushunsa ham, tushunmasa ham yodlab olavergan. Ha, maktabni oltin medalь bilan tugatganligini bilaman. Ammo, xarakteri juda og‘ir bo‘lgan. Bir kuni unga nemis tili o‘qituvchisi “2” baho qo‘ygan. Bu sovet maktablarida o‘quvchilar uchun eng yomon, past baho sanalgan. Shunda u o‘rnidan turib, o‘qituvchisi ayol bo‘lishiga qaramasdan, unga juda haqoratli, uyatli so‘zlarni aytishgacha borgan.
Ulug‘bek Bakir: Aytgandek, Islom Karimov rus maktabida o‘qiganmi?
Jamshid Karimov: Ha, shunday bo‘lsa kerak. Ota-onamning aytishicha, u rus maktabida o‘qigan. Amakilarimdan faqat Ibod, Quddus va Xurshid Karimovlar bilan ko‘proq gaplashganman…
Ulug‘bek Bakir: Jamshid aka, hozir aka-ukalar haqida alohida, bafurja gaplashamiz. Men boshqa bir narsani so‘ramoqchiman. Yana shunday norasmiy ma’lumotlar borki, unga ko‘ra, Islom Karimovning ona tilisi tojik tili bo‘lgan, rus tilini ham xuddi ona tili kabi yaxshi bilgan, o‘zbek tilini esa, keyinchalik yoshi katta bo‘lganda o‘rgangan.
Jamshid Karimov: Gap shundaki, Samarqandda tojik tilini deyarli hamma o‘zbeklar yaxshi biladi. Ham tojik, ham o‘zbek tillarida odamlar erkin gaplashadi. Men Samarqandda uzoq yillar tutqinlikda bo‘ldim. U erdagi ayrim xodimlar tojik tilida so‘zlashardi. Men hayron bo‘lib, bular tojik bo‘lsalar kerak, deb o‘ylardim. Keyin bilishimcha, ular o‘zbek ekanlar.
Ulug‘bek Bakir: Demak, Islom Karimov o‘zbek, tojik, rus tillarini yaxshi bilgan. Shundaymi?
Jamshid Karimov: O‘zbek tilini, ayniqsa, adabiy tilni yaxshi bilmagan. O‘zbek tilini oddiy maishiy, so‘zlashuv darajasida bilgan, xolos. Xuddi “jaydari”lar so‘zlashgani kabi. Bilasizki, Islom Karimov rasmiy ma’ruzalarini doimo qog‘ozdan o‘qib bergan. Onam rusiyzabon bo‘lgani bilan o‘zbek tilini yaxshi bilardi. Islom Karimov televizorda o‘zbekcha gapirganini ko‘rib, onam doim kulardi.
Ulug‘bek Bakir: Tushunarli. Mana endi Islom Karimovning bir tug‘ishgan yaqinlari haqida so‘zlashsak. Islom Karimovning rasmiy tarjimai holida uning aka-ukalari haqida umuman ma’lumot berilmagan. Ular oilada nechta farzand bo‘lishgan?
Jamshid Karimov: Karimovlar oilasida sakkiz farzand bo‘lib, afsuski, hozir hayotda hech kim qolmagan. 2016 yilgacha faqat Islom Karimov tirik edi. Ularning to‘ng‘ichi, yagona qiz – Mehriniso ammam 1921 yilda tug‘ilib, 1986 yil bahorida, 65 yoshida vafot etgan. Mehri ammam Samarqanddagi “8 mart” fabrikasida katta usta bo‘lib ishlagan. O‘sha davrlarda bu fabrika O‘zbekistondagi eng nufuzli ishlab chiqarish korxonalaridan biri bo‘lgan.
Mehriniso ammamdan keyin etti o‘g‘il dunyoga kelgan. Islom Karimov oilaning ettinchi farzandi bo‘lgan. Undan keyin kenja o‘g‘il Xurshid amakim tug‘ilgan.
Demak, Mehri ammamdan keyin Omon amakim tug‘ilgan. U haqda yaxshi bilmayman. Qachon tug‘ilganligidan ham xabarim yo‘q. Chunki, u Ikkinchi Jahon urushiga ketgan, nemislarga asirga ham tushgan. 1940-yillarning oxiri 50-yillarning boshida sil kasalligidan Samarqandda vafot etgan.
Omon amakimdan keyin Ibodulla amakim 1925 yilda tug‘ilgan. Ikki yil avval, 2015 yili 90 yoshida vafot etdi. U yoshligida MGB (SSSR Davlat Xavfsizlik vazirligi – U.B.) maktabini bitirgan. U aslida chekist bo‘lishi kerak edi. Lekin, bu sohada xizmat qilmagan. U keyinchalik “Kooperativ” institutini tamomlab, dotsent bo‘lgan. Fakulьtet dekani lavozimida ishlagan. Mutaxassisligi savdogar va iqtisodchi bo‘lgan. Ibodulla amakim oqko‘ngil, mehribon inson edilar.
Bu amakimdan keyin mening otam Arslon Karimov 1931 yilda tug‘ilgan. Otam Toshkentdagi yuridik institutni tamomlagan. 36 yil sudьya lavozimida ishlagan. Otamni Samarqand viloyatining o‘sha paytdagi Nurota tuman sudidan Jizzax shahar sudiga ishga o‘tkazishgan. Shuning uchun biz Jizzaxda yashardik. Akam, opam va men ham Jizzaxda tug‘ilganmiz. Hozir ham shu erda yashaymiz…
Otam Arslon G‘anievich 1989 yil 8 iyulь kuni 58 yoshida, Jizzax-Samarqand katta yo‘lidan kelaverishda, fojiaviy avtohalokat natijasida, sirli ravishda halok bo‘lgan. Unda Jizzax shahar sudining raisi edi. O‘sha kuni ish yuzasidan Jizzaxdan Samarqandga, ota uyiga ketayotgan bo‘lgan. “Jiguli-06” mashinasini sud kotibi Ro‘zali aka (otam uni hazillashib“Xo‘rozali” derdi – J.K.) boshqarib kelayotgan bo‘lgan. O‘sha kunlari Ro‘zali aka “sariq” kasalidan jarrohlik amaliyotini o‘tab, yaxshi davolanmasdan ishga chiqqan. Holsiz, madorsiz bo‘lgan. Uni ustiga saraton jaziramasida, kunduzi bo‘lishiga qaramasdan, ko‘zi ilinib, uxlab qolgan. Boz ustiga, tezlik ham juda yuqori bo‘lgan. Natijada boshqaruvni nazorat qila olmay, yo‘lda to‘xtab, yo‘lovchilarini tushirayotgan “Ikarus” avtobusiga borib qattiq zarb bilan uriladi. Oldi o‘rindiqda o‘tirgan otam o‘sha zahotiyoq jon beradi. Haydovchining qo‘l-oyog‘i sinib, o‘zi omon qoladi. Zarba asosan otam o‘tirgan tomonga bo‘ladi.
Ulug‘bek Bakir: Baxtsiz hodisa bo‘lgan ekan. Unda nimaga siz otangizning o‘limini “sirli” deyabsiz?
Jamshid Karimov: Sababi, bu musibatga o‘sha kuni guvoh bo‘lgan otamning bir yaqin yurist do‘stining aytishiga ko‘ra, o‘sha kuni dadam o‘tirgan mashina orqasidan bir “Jiguli-07” mashinasi shabhali tarzda tinmay kuzatib kelgan. Yo‘l belgisida tezlik cheklovi 60 km/soat bo‘lgan. Lekin, negadir Ro‘zali aka bunga amal qilmasdan, rasmiy ma’lumotga ko‘ra, 120 km/soat tezlikda kelgan. Orqadagi mashina ham bu cheklovga amal qilmasdan, otam o‘tirgan mashinani yuqori tezlikda quvib kelgan… Umuman, otamning fojiaviy halok bo‘lishi haqiqatdan ham sirli bo‘lgan. Onam “baxtsiz hodisa bo‘lgan”, deb el orasida aytgani bilan bir narsani qattiq yashirardi. Aftidan, bu sir oshkor bo‘lishidan juda qo‘rqardi… Afsuski, onam umrining oxirigacha bu yashirin sirni hech kimga aytmay, dunyodan o‘tib ketdi. (Arslon Karimov o‘limiga bog‘liq boshqa tafsilotlar 2-qismda hikoya qilinadi – U.B.).
Ulug‘bek Bakir: Islom Karimov otangizning dafn marosimiga kelganmi?
Jamshid Karimov: Ha, kelgan. O‘sha paytda u O‘zbekistonga yangi rahbar bo‘lib tayinlangan kunlar edi. Rafiq Nishonovdan keyin Mixail Gorbachyovning tavsiyasiga binoan, Islom Karimov O‘zbekiston Kompartiyasi Markaziy qo‘mitasi Birinchi kotibi lavozimiga kelganiga roppa-rosa 15 kun bo‘lganida otam halok bo‘lgan…
Ulug‘bek Bakir: Xudo rahmat qilsin! Otangizdan keyin kim tug‘ilgan?
Jamshid Karimov: Ikrom amakim 1933 yilda tug‘ilib, 1976 yili 43 yoshida erta vafot etgan. U yoshligidan epilepsiya (tutqanoq – U.B.) dardiga chalingan edi. Bu dard unda og‘ir ko‘rinishda bo‘lganligi tufayli, dorining haddan ziyod ko‘p miqdorda qabul qilinishi natijasida, o‘sha tunda, uyqusida vafot etgan. U vaqti-vaqti bilan Samarqanddagi ruhiy kasalliklar shifoxonasida davolanib turgan. Ikrom amakim ruhiy xasta bo‘lishiga qaramasdan, yaxshigina rassom edi. U aslida Arxitektura institutini bitirgan edi. Aytishlaricha, yoshligida o‘rtoqlari bilan aroq ichib o‘tirishganda, davrada janjal chiqib, kimdir uning boshiga qattiq urgan. Shunda uning miyasi chayqalib, qattiq shikast egan. Shundan keyin bu tutqanoq dardi boshlangan. Iste’dodli portretist bo‘lgan, juda chiroyli suratlar ishlagan. Ikrom amakimning eski asarlarini ko‘rganman.
Ikrom amakimdan keyin Quddus G‘anievich Karimov 1934 yilda tug‘ilgan. 1995 yili 61 yoshida vafot etgan. Uni “Qobuljon” deb atashardi. U haqiqiy jentlьmen bo‘lgan. Quddus G‘anievich yoqimli, mehribon inson edi. O‘limi juda achinarli bo‘lgan. O‘shanda Islom Karimov prezident o‘laroq, Samarqand hokimiyati yig‘ilishiga kelgan. Shunda mulozimlar unga “akangiz vafot etdi”, deb aytishgan. “Qaysi biri”, deb so‘ragan Islom Karimovga akasi Quddus amakim olamdan o‘tganligini bildirishgan. Quddus amakim “Kooperativ” institutida o‘qituvchi bo‘lib ishlagan. O‘sha mudhish kuni ishdan kelsa, uyda hech kim bo‘lmagan. Rafiqasi, tojik ayoli Taklifa Nasriddinova ham ishda bo‘lgan. U ham o‘qituvchi edi. Quddus amakim hovlisining zinapoyasidan pastga yiqilib, nafas etmay vafot etgan. Uning yuragi kasal, qon bosimi ham yuqori edi.
Ulug‘bek Bakir: Olloh rahmat aylasin! Aytgancha, nimaga Quddus Karimovni “Qobuljon” deb chaqirishgan?
Jamshid Karimov: Sababi, u juda yuvosh, mo‘minqobil inson bo‘lgan. Uni yana “Andisha” ham deb atashardi. O‘ta sokin, ehtiyotkor, kamtar inson edi. Buvim va ammam ham bu amakimni o‘zgacha yaxshi ko‘rishardi. Quddus G‘anievichni boshqa aka-ukalarga, jumladan, Islom Karimovga ham namuna qilib ko‘rsatishardi. U yoshligidan bezori bo‘lmagan, to‘g‘riso‘z edi, maktabda ham yaxshi o‘qigan.
Ulug‘bek Bakir: Keyin kim tug‘ilgan?
Jamshid Karimov: Keyin esa, shu Islom Karimov 1938 yili g‘aroyib tarzda dunyoga kelgan…
Undan keyin oilaning eng kenja farzandi Xurshid Karimov, ayni urush boshlangan yili, 1941 yilda tug‘ilgan. Xurshid amakim 2010 yili 69 yoshida vafot etgan. Umrining so‘nggi damlarida yaxshi ovqatlanmasdi, faqat ichkilikka ruju qo‘ygandi. Uning hayoti ham juda og‘ir kechgan. Xurshid Karimov sudlanib, qamalib chiqqan edi. U ham boshqa akalari kabi savdo sohasida ishlagan. Sirdaryo “oblpotrebsoyuz” (viloyat iste’molchilar uyushmasi – U.B.)dan davlat mulkini 64 ming sovet rubli miqdorda o‘g‘irlaganlikda ayblanib, 1986 yili o‘n nafar jinoiy sheriklari bilan birgalikda qamalgan. 1986 yilda bu juda katta mablag‘ bo‘lib, eng nufuzli “Volga” avtomobili 20 ming rublь turardi. O‘rtacha oylik maosh esa, 100 (bir yuz) rublь edi.
O‘sha yili sentyabrь oyida Xurshid amakimning sudi bo‘lgan. Bu voqea to‘g‘ridan-to‘g‘ri Islom Karimovga daxldor edi. Buni yaxshi eslayman. 19 yoshlik talaba yigit edim. Sovet davrida biror bir kishining, ayniqsa, amaldorning yaqinlari orasida kimdir sudlangan bo‘lsa, boz ustiga, davlat mulkini o‘g‘irlaganlikda ayblangan bo‘lsa, hammasiga katta nuqta qo‘yilardi. Eng avvalo, sudlangan kishining yaqinlari kommunistik partiyadan o‘chirilardi. Partiyadan o‘chirildi degani, bu hammasi tamom bo‘ldi, degani edi. Mansabdor shaxs egallab turgan lavozimidan bo‘shatilib, ishdan haydalardi. Karimovlar oilasida esa, deyarli hamma aka-ukalar partiya a’zolari edi. Nafaqat oddiy a’zolar edi, balki partiyaning rahbariyat organlarida katta lavozimlarda ishlashardi. Misol uchun, otam shahar sudining raisi edi. Islom Karimov esa, o‘sha paytda O‘zbekiston SSRning “Gosplan” raisi Qudrat Ahmedov o‘rniga tayinlanishi kerak edi. Ana endi ko‘ring, g‘alvaning uyasini…
Ulug‘bek Bakir: Xurshid Karimovni sud qilishdi va keyin nima bo‘ldi?
Jamshid Karimov: Xurshid amakim sudlanib, 10 yilga ozodlikdan mahrum qilindi. Jazoni o‘tash uchun Namangan zonasiga yuborildi. Lekin, 6 yildan keyin muddatidan avval, 1992 yilda akasi, O‘zbekiston prezidenti Islom Karimov uni jazodan ozod etdi…
Bu voqea juda g‘alati bo‘lgandi. Aynan shu voqeadan keyin Islom Karimovga nisbatan menda nafrat kuchayib ketgan. Sababi, Sharq xalqlarida birodarkushlik, ya’ni, aka-uka bir-birini o‘ldirishi juda og‘ir gunoh hisoblanadi…
Shundan oldinroq bir kuni uyimizda telefon jiringlab qoldi. Uyda ikki joyda telefon apparati bo‘lardi. Biri uy yo‘lagida, ikkinchisi esa, mehmonxonada turardi. Menga kursdosh qizlar qo‘ng‘iroq qilishyabdi shekilli, deb mehmonxonadagi telefon go‘shagini ko‘tardim. U yoqdan esa, otam mendan ilgari telefonni ko‘targan ekan. Shu tariqa tasodifan otam bilan Islom Karimov suhbatini eshitib qoldim. Islom Karimov Toshkentdan qo‘ng‘iroq qilayotgan ekan. O‘sha suhbat hamon quloqlarim ostida jaranglaydi. Suhbat juda keskin ohangda, tojikcha-o‘zbekcha aralash uyatli so‘zlar bilar borardi. Islom Karimov otamga “ey, sen Arslon (akasini sensirab, hatto, “aka” ham demayabdi – J.K.) agar qaerdadir uning (Xurshid Karimovning – U.B.) nomi yuzaga chiqib, partiyadan, Moskvadan birorta gap eshitsam, bilib qo‘y, seni birinchi o‘rinda yo‘q qilaman! Xurshidni esa, o‘z qo‘llarim bilan bo‘g‘ib o‘ldiraman!”, dedi tojikchalab.
Ulug‘bek, bilasiz, o‘sha paytda Moskvadan Gdlyan, Ivanov (SSSR prokuraturasi tergovchilari – U.B.)lar O‘zbekistonda “paxta ishi”, “o‘zbeklar ishi”ni ro‘kach qilib, minglagan odamlarni qamashayotgan qatag‘on davrlari edi. Butun Respublika bo‘yicha barcha katta-yu kichik rahbarlarning paytavasiga qurt tushib, hammayoq ag‘dar-to‘ntar bo‘lib yotardi. Garchi amakim Xurshid Karimovning “ishi” bu “paxta ishi” va “o‘zbeklar ishi”ga mutlaqo aloqasi bo‘lmasa ham “Gosplan”da ishlayotgan Islom Karimovni talvasaga solib qo‘ygandi.
Tergov paytida Xurshid amakim “menga yordam beringlar”, deb aka-ukalaridan o‘tinib so‘ragan. Mamlakatda katta amaldor bo‘lgan Islom Karimov ukasiga biror bir yordam berish tugul, uni “o‘sha yoqlarda o‘lib ketsin”, degan.
Onam va Xurshid amakimning Roza ismli armani ayoli qamoqdagi eriga ozroq oziq-ovqat kirgizmoqchi bo‘lganlarida, Islom Karimov bunga shaxsan to‘siq qo‘yib, qat’iy tarzda ma’n qilgan. Tushunyapsizmi, o‘z tug‘ishgan ukasi boshiga og‘ir kulfat tushib turganda akasi shunday razil muomalada bo‘lgan. Musulmon kishi shunday qilishi mumkinmi?! Umuman, har qanday inson qaysi din va millatda bo‘lishidan, qanday kasbda ishlashidan qat’iy nazar, hatto, u dahriy bo‘lgan chog‘ida ham bunday vaziyatda sovuqqonlik bilan qarab turmaydi. Jigari hattoki, dunyodagi eng og‘ir jinoyatni sodir etgan taqdirda ham inson bunday munosabatda bo‘lmaydi! Bir hadisda o‘qigandim. Unda: “Agarda sening akang yoki ukang qazo qilsa, sen umringning oxirigacha uning oilasiga qo‘lingdan kelgan yordamingni ayama”, deyilgan.
Ulug‘bek Bakir: Garchi shunday ekan, unda Islom Karimov ukasi Xurshid Karimovni muddatidan avval, 1992 yilda nima sababdan jazodan ozod qildi?
Jamshid Karimov: Sababi juda oddiy. 1992 yilda Islom Karimov O‘zbekiston Respublikasining prezidenti edi. Endi bir o‘ylab ko‘ring, mamlakat rahbarining ukasi davlat mulkini o‘g‘irlagani uchun qamoqda o‘tiribdi. Buni eshitgan oddiy o‘zbek xalqi yoki dunyo hamjamiyati nima deydi?! “Prezidentning ukasi jinoyatchi, o‘g‘ri ekan, qamoqda o‘tiribdi”, demaydimi?! Shu sababli, bunda ham aynan ukasini yoki boshqa yaqinlarini o‘ylab emas, o‘zini va amalini o‘ylab, noilojlikdan Islom Karimov o‘z ukasi Xurshid Karimovni jazo muddatidan avval ozod etishlikka majbur bo‘ladi…ЖАМШИД КАРИМОВ: ИСЛОМ КАРИМОВНИНГ БИР ОПАСИ, БЕШ АКАСИ ВА БИР УКАСИ БЎЛГАН
(интервью, 1-қисм)

Ислом Каримовнинг жияни Жамшид Каримов билан суҳбат (1-қисм)

05.11.2017

Аввал хабар қилганимиздек, ўтган ҳафта, 29 октябрь куни Ўзбекистонга 27 йил раҳбарлик қилган марҳум президент Ислом Каримовнинг жияни, 50 ёшли машҳур журналист Жамшид Каримов билан дилдан суҳбатлашиб, катта интервью олгандик.

Қуйида мазкур интервьюнинг 1-қисмини тўлиқ ҳолда ўқишингиз мумкин. Унда Ислом Каримов туғилган хонадон, унинг ота-онаси, опаси ва ака-укалари ҳақида шу пайтгача ҳали ҳеч қаерда ёзилмган маълумотлар ўрин олган.

• Ислом Каримов ота-онасига, ака-укаларига қандай муносабатда бўлган;

• Унинг болалиги, мактаб чоғлари қандай ўтган;

• Нима сабабдан президентнинг ака-укалари ҳаёти жуда оғир кечган;

• Президент инсон сифатида қандай эди?

шу ва шу каби Ислом Каримов ҳаётига оид бўлган барча ёпиқ маълумотларни унинг жияни, таниқли журналист Жамшид Каримов бизлар билан ўртоқлашган.

Жамшид Каримов билан аудиоинтервьюимизнинг 1-қисми тез кунларда Ziyo Nur студиясининг Youtube каналида эфирга берилади.

Интервьюнинг матн шаклидаги 2-қисмини ҳам яқин кунларда чоп қиламиз. Ҳозирча суҳбатимизнинг илк сонини ўқиб туринг!

*****
Ислом Каримовнинг 3-акаси Арслон Каримовнинг кенжа ўғли Жамшид Каримов билан 6 соатлик суҳбатимиз давомида жуда кўп мавзуларда суҳбатлашганмиз.

Суҳбатимиз асосан, Ислом Каримов туғилган оила ҳақида, хусусан, унинг ота-онаси, опаси, ака-укалари ва уларнинг авлодлари ҳақида бўлган.

Қолаверса, Ислом Каримовнинг ўз оиласи, рафиқалари ва фарзандлари ҳақида ҳам атрофлича суҳбатлашганмиз. Бу мавзулар навбатдаги қисмлардан ўрин эгаллаган.

Бир сўз билан айтганда, ўзбек халқи ҳали ҳеч қачон эшитмаган, билмаган ҳаққоний маълумотларни Жамшид Каримов биз билан бўлишган.

Суҳбатни Норвегиядан журналист Улуғбек Бакир олиб борган.

*****
Эслатиб ўтамиз, Жамшид Арслонович Каримов 1967 йил Жиззах шаҳрида хизматчи, юрист оиласида туғилган. Мутахассислиги: филолог-педагог, журналист.

Журналистик фаолияти давомида жамиятдаги адолатсизликларга қарши кескин курашиб, хорижий матбуотларда кўплаб мақолалари билан кенг танилган.

Амакиси, президент Ислом Каримов шахсига ва сиёсатига танқидий ёндашгани, унинг кўп сирларидан воқиф бўлганлиги ҳамда мухолиф кўз қарашдалиги ортидан, Жамшид Каримов соғлом бўлгани тарзда, Самарқандда руҳий касалликлар шифохонасида 2006 йилдан бери мажбурий ва яширин тарзда, ғайриқонуний равишда сақланиб келинган.

Ислом Каримов вафотидан сўнг, 2017 йилнинг февраль ойида 11 йиллик тутқунликдан кейин озодликка чиқарилган.

Айни дамда қизи билан Жиззах шаҳрида яшайди. Озод этилганидан 8 ой ўтиб ҳам унга паспорт берилмаётганидан шикоят қилади. Бу борада президент Шавкат Мирзиёев порталига ёзган мурожаатлари ҳам жавобсиз қолаётганини айтади.

У Буюк Британиянинг Уруш ва тинчликни ёритиш институти (IWPR), “Жиззах ҳақиқати”, “Зеркало XXI”, “Молодежь Узбекистана” газеталарида, “Фарғона” АА нашрларида ишлаган.

*****
Улуғбек Бакир: Ҳурматли Жамшид ака, аввало, бугунги суҳбатга розилик билдирганингиз учун Сизга ўз миннатдорчилигимизни билдирамиз! Узоқ вақт тутқинликдан кейин озодликка чиққанингиз билан яна бир бора табриклаймиз!

Жамшид Каримов: Ташаккур!

Улуғбек Бакир: Ҳозир қандайсиз? Аҳволларингиз яхшими?

Жамшид Каримов: Худога шукур, яхшиман! Ёмон кунларим ортда қолди, деб ўйлайман. Ўзимни яхши ҳис қилябман. Ҳаёт давом этмоқда.

Улуғбек Бакир: Бугун сиз билан суҳбатлашадиган мавзуимиз, албатта, жуда катта мавзу. Ўзбекистонга 27 йил раҳбарлик қилган президент Ислом Каримов расмий хабарларга кўра, ўтган йили 2 сентябрь куни кутилмаганда, 78 ёшида оламдан ўтди. Ислом Каримовнинг ҳаёти ва фаолияти зиддиятларга тўла десак, янглишмаган бўламиз. Айниқса, унинг оиласи ҳақида ўзбек халқи расмий қисқача маълумотлардан ташқари бошқа ҳеч қандай ахборотга эга эмас.

Жамшид Каримов: Ҳа, албатта, бу ёпиқ мавзу эди.

Улуғбек Бакир: Ҳа, айнан шундай, ёпиқ мавзу эди. Мана сиз Ислом Каримовнинг жиянисиз, унинг туғишган акаси Арслон Каримовнинг кенжа ўғлисиз. Келинг, суҳбатимизни Ислом Каримовнинг дунёга келишидан бошласак. Биламизки, унинг расмий таржимаи ҳолига кўра, президент Каримов 1938 йилнинг 30 январида Самарқандда хизматчи оиласида дунёга келган…

Жамшид Каримов: Ҳа, Ислом Каримов 1938 йилда туғилган. Лекин, у бизнинг хонадонда, яъни, Каримовлар оиласида дунёга келмаган. Аниқроғи, у биздан эмас. Мен фақат отамдан эшитганларимни биламан. Отам бутун умр айтиб келган сўзларини яхши эслайман. Бобом Ғани (айтганча, унинг исми Абдуғани бўлмаган – Ж.К.) давлат мулкини ўғирлаганликда айбланиб, 1936 йилдан 1941 йилгача қамоқда бўлган. Агарда Ислом Каримов 1935 ёки 1942 йилда туғилганида эди, у ҳеч шубҳасиз, бизнинг оиламиз аъзоси бўларди. Лекин, 1936 йилдан 1941 йилгача бобом Ўзбекистон ССР НКВД (ўша даврдаги СССР хавфсизлик идораси – У.Б.)нинг қамоқхонасида бўлган. НКВД қамоқхонаси бу, Ҳолливуд фильмларида намойиш этилганидек, Лос-Анжелес қамоқхонаси эмас. У ерда, ҳатто, қотиллик қилган маҳбусни ҳам вақти-вақти билан таътилга чиқариб туришар экан. Лекин, НКВД қамоқхонаси бундай муассаса бўлмаган. У ерга маҳбуснинг аёли учрашувга кириб, эри билан алоқа қилиши мутлақо ақлга сиғмайдиган ҳолат эканлигини ҳамма яхши билади. Ахир у вақтлар Сталин даври эди.

Улуғбек Бакир: Сизнинг бобонгиз Ғани Каримов қайси жинояти учун неча йилга қамалган эди?

Жамшид Каримов: 5 йилга қамалган. 1936 йилда қамалиб, 1941 йилда озодликка чиққан. Биласизми, мен умуман, бобом ҳақида кўп гапиришни истамайман. Сабаби, Ғани Каримовнинг фарзандлари, жумладан, отам ҳам ўз отасига у қадар кўп меҳр қўймаган эди. Ҳатто, бир пайтлар Меҳри аммам (И.Каримовнинг опаси – У.Б.) “бу ака-укаларим отамизнинг қабри қаерда эканлигини ҳам унутишган”, деганди. Менинг онам ҳам Каримовлар ўша дамларда ўз отасининг қабрини унутганликлари учун жуда жаҳли чиқарди. Лекин, улар онаси Санобар бувимга яхши муносабатда бўлишган. Вафотидан кейин ҳам қабрига бориб туришган.

Улуғбек Бакир: Ғани Каримов қачон туғилган ва қачон вафот этган?

Жамшид Каримов: Йўқ, бу ҳақда айтишни умуман истамайман. Бобом у даражада муҳим шахс эмаски, у ҳақда тўлиқроқ гапирсам… Айтишим мумкинки, Ғани Каримов ҳеч қачон сиёсат билан шуғулланмаган. У оддий қора ишчи бўлган. “Заготзерно” (Дон маҳсулотларини тайёрлаш корхонаси – У.Б.)да юк ташувчи бўлган. Бир вақт кассир ҳам бўлган, омборхонада мудир вазифасида ҳам ишлаган. Бобом кўп саводли киши бўлмаган.

Улуғбек Бакир: Сиз у кишини кўрганмисиз?

Жамшид Каримов: Йўқ, бобом мен дунёга келгунимга қадар, янглишмасам, 7-8 йил бурун вафот этган. (Демак, тахминан 1959-60 йилларда – У.Б.).

Улуғбек Бакир: Тушунарли. Энди бувингиз Санобар Каримова ҳақида гаплашсак. У киши қачон туғилган эди?

Жамшид Каримов: Бувим 1904 ёки 1905 йилда туғилган. Санобар Каримова умуман саводи йўқ оддий аёл бўлган. На ўқишни, на ёзишни билмаган. Фарзандларини севимли ва унчалик ёқтирмаган тоифаларга ажратиб муомала қилган, десам тўғрироқ бўлади. Масалан, менинг отам хушланмаган фарзандлар қаторида эди. Чунки, дадам болалигида анча шўх бўлган…

Улуғбек Бакир: Бу ҳақда, умуман, фарзандлар ҳақида бафуржа суҳбатлашамиз, албатта. Санобар ая қачон вафот этган?

Жамшид Каримов: 1982 йил 1 январь куни 77 ёки 78 ёшида вафот этган.

Улуғбек Бакир: Ислом Каримов онасининг дафн маросимига келганми? Айрим маълумотларга кўра, келмаган экан.

Жамшид Каримов: Аниқ билмайман. Отам бу ҳақда менга айтмаган. Мен ҳам қизиқиб сўрамаган эканман. Фақат бир нарсани биламанки, бувим “пневмония” (ўпка ялиғланиши касаллиги – У.Б.) билан оғриганда уйдагилар Тошкентга, Ислом Каримовга қўнғироқ қилишган. У “ҳозир менинг вақтим йўқ, мен фақат шифокор ва керакли дори-дармонларни юбора оламан”, деган. Шу йўсинда Ислом Каримов онаси қаттиқ касал бўлганида келмаган. У ўша пайтларда янглишмасам, “Госплан” (Ўзбекистон ССР Давлат режа қўмитаси – У.Б.)да катта лавозимда ишларди.

Мен ҳам узрли сабабларга кўра, бувимнинг дафн маросимига келолмаганман. У пайтда 15 яшар ўсмир эдим. Аслида Санобар бувим мени унчалик яхши кўрмасди. Шунинг учун бувимнинг кўзига кўринмасликка ҳаракат қилардим. Мени ёқтирмагани туфайли, тўғриси, мен ҳам бувимни ёқтирмасдим.

Улуғбек Бакир: Нима учун?

Жамшид Каримов: Билмадим, негадир ҳар қандай ишимни, ҳар бир қадамимни ёқтирмасди. Нафақат мени балки бошқа набираларини ҳам унчалик хушламасди. Бувимнинг фақат севимли икки ўғли бор эди, холос. Улар Икром ва Хуршид амакимлар эди.

Улуғбек Бакир: Умуман, Ислом Каримов ота-онаси билан қандай муносабатда бўлган? Бу ҳақда нималарни биласиз?

Жамшид Каримов: Отамнинг сўзларига кўра, Ислом Каримов ота-онаси учун на яхши, на ёмон фарзанд бўлган. У бошқа фарзандларга нисбатан алоҳида ажралиб турган. Масалан, Ислом Каримовнинг акаси Қуддус амаким (уни “Қобулжон”, деб аташарди –Ж.К.) оиладаги барча ўғилларга ҳамиша ибратли, намунали фарзанд қилиб кўрсатиларди. Ислом Каримов бўлса, оиладан алоҳида ажралиб турарди. У 17 ёшида Тошкентга ўқишга кетганидан буён, умуман, бизнинг оиламиздан ажраб қолган. Бир кичик воқеани айтиб бераман. Бир куни Ислом Каримовнинг акаси Икром ва укаси Хуршид амакимлар ўртасида нимадир бўлиб, жанжал чиқиб қолади. Бу ўзаро жанжал муштлашишга айланиб кетади. Санобар бувимнинг тоби қочиб, юраги ёмонлашиб қолади. Ғани бобом анча йиллар аввал оламдан ўтиб кетган эди. Отам Арслон Ғаниевич уларни ажратмоқчи бўлади, лекин, уддасидан чиқолмайди. Ислом Каримов ўша йили (1977 й. – Ж.К.) Самарқандга, ота эшигига меҳмонга келган бўлади. Шунда отам укаси Исломга “сен буларни ажратгин”, дейди. У бўлса, ака-укаларини ажратиш ўрнига, ташқаридаги катта тошга оёғини қўйиб, совуққонлик билан пойабзалини тозалаб, бир сўз демасдан чиқиб кетган. Ўзини бегоналардек тутган.

Улуғбек Бакир: Ислом Каримов туғилгандан кейин қамоқдан уйга келган Ғани Каримов янги чақалоқни кўриб нима деган?

Жамшид Каримов: Бу ҳақда отам менга ҳеч нарса айтмаган. Факт шуки, бобом 1936 йилдан 1941 йилгача қамоқда бўлган. Айтганча, кўпчилик Ислом Каримовнинг ота-онасини эронлик дейишади. Бу мутлақо нотўғри. Улар “Жайдари” қишлоғидан оддий ўзбек бўлишган.

Улуғбек Бакир: Айнан шу ҳақда ҳам сўрамоқчи эдим. Йиллардан бери, Ислом Каримовнинг ота-онаси тожик бўлган, дейишади…

Жамшид Каримов: Йўқ, улар ўзбек бўлишган. Бувим Санобар Каримова келиб чиқиши асли туркистонлик, сайрамлик ўзбеклардан бўлган. Бобом эса Жомбойдан бўлган. Уларни “жайдари” дейишган.

Улуғбек Бакир: Каримовлар оилада қайси тилда сўзлашган?

Жамшид Каримов: Тожик ва ўзбек тилларида. Улар асло эронлик бўлмаган, бу ёлғон. Ҳаттоки, энг кичик Хуршид амаким эронликларни унча ёқтирмаган. Самарқандда эронликларни “гилос” дейишади. Сабаби, улар гилосни ҳам, олчани ҳам “гилос” дейишади. Шунинг учун уларга “гилос”, деб лақаб беришган.

Улуғбек Бакир: Ислом Каримовнинг болалиги ҳақида нималарни биласиз?

Жамшид Каримов: Отамнинг айтишича, Ислом Каримов жуда бахил ва қўпол бола бўлган. Каримовлар оиласи жуда камбағал, ғариб яшашган. Биласиз, у пайтлари уруш, очарчилик даврлари бўлган (1939-1945 йиллар, Иккинчи Жаҳон уруши – У.Б.). Ҳатто, кундалик озиқ-овқат ҳам жуда катта муаммо бўлган. Нон-сув билан тирикчилик қилишган. Каримовлар хонадонида кечки овқатга асосан, “пиёва” бўлган. “Пиёва” бу жуда оддий, камбағалларнинг пиёзли шўрваси бўлган…

Улуғбек Бакир: Ислом Каримовни “Болалар уйи” (етим болалар яшайдиган давлат муассасаси)да катта бўлган ҳам дейишади.

Жамшид Каримов: Балки… Бу ҳақда ҳам аниқ билмайман. Уруш йилларида Ислом Каримовни болалар уйига беришган бўлиши мумкин. Боз устига, бобом унинг отаси бўлмаганлигини инобатга оладиган бўлсак, балки бу гап ҳақиқатга яқиндир. Такрор айтаман, мен бу ҳақда ҳеч қизиқиб, бировдан сўрамаган эканман.

Улуғбек Бакир: Сиз отангиздан ташқари бошқа амакиларингиз билан ҳам Ислом Каримов ҳақида гаплашганмисиз? Улардан нималарни эшитгансиз?

Жамшид Каримов: Йўқ, сабаби, Ислом Каримовнинг ака-укалари билан ораси яхши бўлмаган. Улар орасидан худди қора мушук ўтгандек эди. Ака-укалар бир оила қатори ҳеч бир тўпланиб ўтиришганини биров билмайди. Етти оға-инидан фақат уч-тўрт нафаригина баъзан, 3-4 йилда бир марта Самарқанддаги ота уйида кўришиб туришган, холос. Айтяпман-ку, Ислом Каримов жигарларидан ажралиб қолганди. У Тошкентга ўқишга кетганидан бери Самарқандга жуда кам келган.

Улуғбек Бакир: Ислом Каримовнинг мактаб йиллари ҳақида нималарни биласиз? Яқинда эълон қилинган янги расмий таржимаи ҳолида “Ислом Каримов мактабни олтин медаль билан тугатган”, дейилган.

Жамшид Каримов: Ислом Каримов чекланган равишда, лекин, услубий яхши тарзда фанларни ўзлаштирган. Мактаб дастурларини тушунса ҳам, тушунмаса ҳам ёдлаб олаверган. Ҳа, мактабни олтин медаль билан тугатганлигини биламан. Аммо, характери жуда оғир бўлган. Бир куни унга немис тили ўқитувчиси “2” баҳо қўйган. Бу совет мактабларида ўқувчилар учун энг ёмон, паст баҳо саналган. Шунда у ўрнидан туриб, ўқитувчиси аёл бўлишига қарамасдан, унга жуда ҳақоратли, уятли сўзларни айтишгача борган.

Улуғбек Бакир: Айтгандек, Ислом Каримов рус мактабида ўқиганми?

Жамшид Каримов: Ҳа, шундай бўлса керак. Ота-онамнинг айтишича, у рус мактабида ўқиган. Амакиларимдан фақат Ибод, Қуддус ва Хуршид Каримовлар билан кўпроқ гаплашганман…

Улуғбек Бакир: Жамшид ака, ҳозир ака-укалар ҳақида алоҳида, бафуржа гаплашамиз. Мен бошқа бир нарсани сўрамоқчиман. Яна шундай норасмий маълумотлар борки, унга кўра, Ислом Каримовнинг она тилиси тожик тили бўлган, рус тилини ҳам худди она тили каби яхши билган, ўзбек тилини эса, кейинчалик ёши катта бўлганда ўрганган.

Жамшид Каримов: Гап шундаки, Самарқандда тожик тилини деярли ҳамма ўзбеклар яхши билади. Ҳам тожик, ҳам ўзбек тилларида одамлар эркин гаплашади. Мен Самарқандда узоқ йиллар тутқинликда бўлдим. У ердаги айрим ходимлар тожик тилида сўзлашарди. Мен ҳайрон бўлиб, булар тожик бўлсалар керак, деб ўйлардим. Кейин билишимча, улар ўзбек эканлар.

Улуғбек Бакир: Демак, Ислом Каримов ўзбек, тожик, рус тилларини яхши билган. Шундайми?

Жамшид Каримов: Ўзбек тилини, айниқса, адабий тилни яхши билмаган. Ўзбек тилини оддий маиший, сўзлашув даражасида билган, холос. Худди “жайдари”лар сўзлашгани каби. Биласизки, Ислом Каримов расмий маърузаларини доимо қоғоздан ўқиб берган. Онам русийзабон бўлгани билан ўзбек тилини яхши биларди. Ислом Каримов телевизорда ўзбекча гапирганини кўриб, онам доим куларди.

Улуғбек Бакир: Тушунарли. Мана энди Ислом Каримовнинг бир туғишган яқинлари ҳақида сўзлашсак. Ислом Каримовнинг расмий таржимаи ҳолида унинг ака-укалари ҳақида умуман маълумот берилмаган. Улар оилада нечта фарзанд бўлишган?

Жамшид Каримов: Каримовлар оиласида саккиз фарзанд бўлиб, афсуски, ҳозир ҳаётда ҳеч ким қолмаган. 2016 йилгача фақат Ислом Каримов тирик эди. Уларнинг тўнғичи, ягона қиз – Меҳринисо аммам 1921 йилда туғилиб, 1986 йил баҳорида, 65 ёшида вафот этган. Меҳри аммам Самарқанддаги “8 март” фабрикасида катта уста бўлиб ишлаган. Ўша даврларда бу фабрика Ўзбекистондаги энг нуфузли ишлаб чиқариш корхоналаридан бири бўлган.

Меҳринисо аммамдан кейин етти ўғил дунёга келган. Ислом Каримов оиланинг еттинчи фарзанди бўлган. Ундан кейин кенжа ўғил Хуршид амаким туғилган.

Демак, Меҳри аммамдан кейин Омон амаким туғилган. У ҳақда яхши билмайман. Қачон туғилганлигидан ҳам хабарим йўқ. Чунки, у Иккинчи Жаҳон урушига кетган, немисларга асирга ҳам тушган. 1940-йилларнинг охири 50-йилларнинг бошида сил касаллигидан Самарқандда вафот этган.

Омон амакимдан кейин Ибодулла амаким 1925 йилда туғилган. Икки йил аввал, 2015 йили 90 ёшида вафот этди. У ёшлигида МГБ (СССР Давлат Хавфсизлик вазирлиги – У.Б.) мактабини битирган. У аслида чекист бўлиши керак эди. Лекин, бу соҳада хизмат қилмаган. У кейинчалик “Кооператив” институтини тамомлаб, доцент бўлган. Факультет декани лавозимида ишлаган. Мутахассислиги савдогар ва иқтисодчи бўлган. Ибодулла амаким оқкўнгил, меҳрибон инсон эдилар.

Бу амакимдан кейин менинг отам Арслон Каримов 1931 йилда туғилган. Отам Тошкентдаги юридик институтни тамомлаган. 36 йил судья лавозимида ишлаган. Отамни Самарқанд вилоятининг ўша пайтдаги Нурота туман судидан Жиззах шаҳар судига ишга ўтказишган. Шунинг учун биз Жиззахда яшардик. Акам, опам ва мен ҳам Жиззахда туғилганмиз. Ҳозир ҳам шу ерда яшаймиз…

Отам Арслон Ғаниевич 1989 йил 8 июль куни 58 ёшида, Жиззах-Самарқанд катта йўлидан келаверишда, фожиавий автоҳалокат натижасида, сирли равишда ҳалок бўлган. Унда Жиззах шаҳар судининг раиси эди. Ўша куни иш юзасидан Жиззахдан Самарқандга, ота уйига кетаётган бўлган. “Жигули-06” машинасини суд котиби Рўзали ака (отам уни ҳазиллашиб“Хўрозали” дерди – Ж.К.) бошқариб келаётган бўлган. Ўша кунлари Рўзали ака “сариқ” касалидан жарроҳлик амалиётини ўтаб, яхши даволанмасдан ишга чиққан. Ҳолсиз, мадорсиз бўлган. Уни устига саратон жазирамасида, кундузи бўлишига қарамасдан, кўзи илиниб, ухлаб қолган. Боз устига, тезлик ҳам жуда юқори бўлган. Натижада бошқарувни назорат қила олмай, йўлда тўхтаб, йўловчиларини тушираётган “Икарус” автобусига бориб қаттиқ зарб билан урилади. Олди ўриндиқда ўтирган отам ўша заҳотиёқ жон беради. Ҳайдовчининг қўл-оёғи синиб, ўзи омон қолади. Зарба асосан отам ўтирган томонга бўлади.

Улуғбек Бакир: Бахтсиз ҳодиса бўлган экан. Унда нимага сиз отангизнинг ўлимини “сирли” деябсиз?

Жамшид Каримов: Сабаби, бу мусибатга ўша куни гувоҳ бўлган отамнинг бир яқин юрист дўстининг айтишига кўра, ўша куни дадам ўтирган машина орқасидан бир “Жигули-07” машинаси шабҳали тарзда тинмай кузатиб келган. Йўл белгисида тезлик чеклови 60 км/соат бўлган. Лекин, негадир Рўзали ака бунга амал қилмасдан, расмий маълумотга кўра, 120 км/соат тезликда келган. Орқадаги машина ҳам бу чекловга амал қилмасдан, отам ўтирган машинани юқори тезликда қувиб келган… Умуман, отамнинг фожиавий ҳалок бўлиши ҳақиқатдан ҳам сирли бўлган. Онам “бахтсиз ҳодиса бўлган”, деб эл орасида айтгани билан бир нарсани қаттиқ яширарди. Афтидан, бу сир ошкор бўлишидан жуда қўрқарди… Афсуски, онам умрининг охиригача бу яширин сирни ҳеч кимга айтмай, дунёдан ўтиб кетди. (Арслон Каримов ўлимига боғлиқ бошқа тафсилотлар 2-қисмда ҳикоя қилинади – У.Б.).

Улуғбек Бакир: Ислом Каримов отангизнинг дафн маросимига келганми?

Жамшид Каримов: Ҳа, келган. Ўша пайтда у Ўзбекистонга янги раҳбар бўлиб тайинланган кунлар эди. Рафиқ Нишоновдан кейин Михаил Горбачёвнинг тавсиясига биноан, Ислом Каримов Ўзбекистон Компартияси Марказий қўмитаси Биринчи котиби лавозимига келганига роппа-роса 15 кун бўлганида отам ҳалок бўлган…

Улуғбек Бакир: Худо раҳмат қилсин! Отангиздан кейин ким туғилган?

Жамшид Каримов: Икром амаким 1933 йилда туғилиб, 1976 йили 43 ёшида эрта вафот этган. У ёшлигидан эпилепсия (тутқаноқ – У.Б.) дардига чалинган эди. Бу дард унда оғир кўринишда бўлганлиги туфайли, дорининг ҳаддан зиёд кўп миқдорда қабул қилиниши натижасида, ўша тунда, уйқусида вафот этган. У вақти-вақти билан Самарқанддаги руҳий касалликлар шифохонасида даволаниб турган. Икром амаким руҳий хаста бўлишига қарамасдан, яхшигина рассом эди. У аслида Архитектура институтини битирган эди. Айтишларича, ёшлигида ўртоқлари билан ароқ ичиб ўтиришганда, даврада жанжал чиқиб, кимдир унинг бошига қаттиқ урган. Шунда унинг мияси чайқалиб, қаттиқ шикаст еган. Шундан кейин бу тутқаноқ дарди бошланган. Истеъдодли портретист бўлган, жуда чиройли суратлар ишлаган. Икром амакимнинг эски асарларини кўрганман.

Икром амакимдан кейин Қуддус Ғаниевич Каримов 1934 йилда туғилган. 1995 йили 61 ёшида вафот этган. Уни “Қобулжон” деб аташарди. У ҳақиқий жентльмен бўлган. Қуддус Ғаниевич ёқимли, меҳрибон инсон эди. Ўлими жуда ачинарли бўлган. Ўшанда Ислом Каримов президент ўлароқ, Самарқанд ҳокимияти йиғилишига келган. Шунда мулозимлар унга “акангиз вафот этди”, деб айтишган. “Қайси бири”, деб сўраган Ислом Каримовга акаси Қуддус амаким оламдан ўтганлигини билдиришган. Қуддус амаким “Кооператив” институтида ўқитувчи бўлиб ишлаган. Ўша мудҳиш куни ишдан келса, уйда ҳеч ким бўлмаган. Рафиқаси, тожик аёли Таклифа Насриддинова ҳам ишда бўлган. У ҳам ўқитувчи эди. Қуддус амаким ҳовлисининг зинапоясидан пастга йиқилиб, нафас етмай вафот этган. Унинг юраги касал, қон босими ҳам юқори эди.

Улуғбек Бакир: Оллоҳ раҳмат айласин! Айтганча, нимага Қуддус Каримовни “Қобулжон” деб чақиришган?

Жамшид Каримов: Сабаби, у жуда ювош, мўминқобил инсон бўлган. Уни яна “Андиша” ҳам деб аташарди. Ўта сокин, эҳтиёткор, камтар инсон эди. Бувим ва аммам ҳам бу амакимни ўзгача яхши кўришарди. Қуддус Ғаниевични бошқа ака-укаларга, жумладан, Ислом Каримовга ҳам намуна қилиб кўрсатишарди. У ёшлигидан безори бўлмаган, тўғрисўз эди, мактабда ҳам яхши ўқиган.

Улуғбек Бакир: Кейин ким туғилган?

Жамшид Каримов: Кейин эса, шу Ислом Каримов 1938 йили ғаройиб тарзда дунёга келган…

Ундан кейин оиланинг энг кенжа фарзанди Хуршид Каримов, айни уруш бошланган йили, 1941 йилда туғилган. Хуршид амаким 2010 йили 69 ёшида вафот этган. Умрининг сўнгги дамларида яхши овқатланмасди, фақат ичкиликка ружу қўйганди. Унинг ҳаёти ҳам жуда оғир кечган. Хуршид Каримов судланиб, қамалиб чиққан эди. У ҳам бошқа акалари каби савдо соҳасида ишлаган. Сирдарё “облпотребсоюз” (вилоят истеъмолчилар уюшмаси – У.Б.)дан давлат мулкини 64 минг совет рубли миқдорда ўғирлаганликда айбланиб, 1986 йили ўн нафар жиноий шериклари билан биргаликда қамалган. 1986 йилда бу жуда катта маблағ бўлиб, энг нуфузли “Волга” автомобили 20 минг рубль турарди. Ўртача ойлик маош эса, 100 (бир юз) рубль эди.

Ўша йили сентябрь ойида Хуршид амакимнинг суди бўлган. Бу воқеа тўғридан-тўғри Ислом Каримовга дахлдор эди. Буни яхши эслайман. 19 ёшлик талаба йигит эдим. Совет даврида бирор бир кишининг, айниқса, амалдорнинг яқинлари орасида кимдир судланган бўлса, боз устига, давлат мулкини ўғирлаганликда айбланган бўлса, ҳаммасига катта нуқта қўйиларди. Энг аввало, судланган кишининг яқинлари коммунистик партиядан ўчириларди. Партиядан ўчирилди дегани, бу ҳаммаси тамом бўлди, дегани эди. Мансабдор шахс эгаллаб турган лавозимидан бўшатилиб, ишдан ҳайдаларди. Каримовлар оиласида эса, деярли ҳамма ака-укалар партия аъзолари эди. Нафақат оддий аъзолар эди, балки партиянинг раҳбарият органларида катта лавозимларда ишлашарди. Мисол учун, отам шаҳар судининг раиси эди. Ислом Каримов эса, ўша пайтда Ўзбекистон ССРнинг “Госплан” раиси Қудрат Аҳмедов ўрнига тайинланиши керак эди. Ана энди кўринг, ғалванинг уясини…

Улуғбек Бакир: Хуршид Каримовни суд қилишди ва кейин нима бўлди?

Жамшид Каримов: Хуршид амаким судланиб, 10 йилга озодликдан маҳрум қилинди. Жазони ўташ учун Наманган зонасига юборилди. Лекин, 6 йилдан кейин муддатидан аввал, 1992 йилда акаси, Ўзбекистон президенти Ислом Каримов уни жазодан озод этди…

Бу воқеа жуда ғалати бўлганди. Айнан шу воқеадан кейин Ислом Каримовга нисбатан менда нафрат кучайиб кетган. Сабаби, Шарқ халқларида биродаркушлик, яъни, ака-ука бир-бирини ўлдириши жуда оғир гуноҳ ҳисобланади…

Шундан олдинроқ бир куни уйимизда телефон жиринглаб қолди. Уйда икки жойда телефон аппарати бўларди. Бири уй йўлагида, иккинчиси эса, меҳмонхонада турарди. Менга курсдош қизлар қўнғироқ қилишябди шекилли, деб меҳмонхонадаги телефон гўшагини кўтардим. У ёқдан эса, отам мендан илгари телефонни кўтарган экан. Шу тариқа тасодифан отам билан Ислом Каримов суҳбатини эшитиб қолдим. Ислом Каримов Тошкентдан қўнғироқ қилаётган экан. Ўша суҳбат ҳамон қулоқларим остида жаранглайди. Суҳбат жуда кескин оҳангда, тожикча-ўзбекча аралаш уятли сўзлар билар борарди. Ислом Каримов отамга “эй, сен Арслон (акасини сенсираб, ҳатто, “ака” ҳам демаябди – Ж.К.) агар қаердадир унинг (Хуршид Каримовнинг – У.Б.) номи юзага чиқиб, партиядан, Москвадан бирорта гап эшитсам, билиб қўй, сени биринчи ўринда йўқ қиламан! Хуршидни эса, ўз қўлларим билан бўғиб ўлдираман!”, деди тожикчалаб.

Улуғбек, биласиз, ўша пайтда Москвадан Гдлян, Иванов (СССР прокуратураси терговчилари – У.Б.)лар Ўзбекистонда “пахта иши”, “ўзбеклар иши”ни рўкач қилиб, минглаган одамларни қамашаётган қатағон даврлари эди. Бутун Республика бўйича барча катта-ю кичик раҳбарларнинг пайтавасига қурт тушиб, ҳаммаёқ ағдар-тўнтар бўлиб ётарди. Гарчи амаким Хуршид Каримовнинг “иши” бу “пахта иши” ва “ўзбеклар иши”га мутлақо алоқаси бўлмаса ҳам “Госплан”да ишлаётган Ислом Каримовни талвасага солиб қўйганди.

Тергов пайтида Хуршид амаким “менга ёрдам беринглар”, деб ака-укаларидан ўтиниб сўраган. Мамлакатда катта амалдор бўлган Ислом Каримов укасига бирор бир ёрдам бериш тугул, уни “ўша ёқларда ўлиб кетсин”, деган.

Онам ва Хуршид амакимнинг Роза исмли армани аёли қамоқдаги эрига озроқ озиқ-овқат киргизмоқчи бўлганларида, Ислом Каримов бунга шахсан тўсиқ қўйиб, қатъий тарзда маън қилган. Тушуняпсизми, ўз туғишган укаси бошига оғир кулфат тушиб турганда акаси шундай разил муомалада бўлган. Мусулмон киши шундай қилиши мумкинми?! Умуман, ҳар қандай инсон қайси дин ва миллатда бўлишидан, қандай касбда ишлашидан қатъий назар, ҳатто, у даҳрий бўлган чоғида ҳам бундай вазиятда совуққонлик билан қараб турмайди. Жигари ҳаттоки, дунёдаги энг оғир жиноятни содир этган тақдирда ҳам инсон бундай муносабатда бўлмайди! Бир ҳадисда ўқигандим. Унда: “Агарда сенинг аканг ёки уканг қазо қилса, сен умрингнинг охиригача унинг оиласига қўлингдан келган ёрдамингни аяма”, дейилган.

Улуғбек Бакир: Гарчи шундай экан, унда Ислом Каримов укаси Хуршид Каримовни муддатидан аввал, 1992 йилда нима сабабдан жазодан озод қилди?

Жамшид Каримов: Сабаби жуда оддий. 1992 йилда Ислом Каримов Ўзбекистон Республикасининг президенти эди. Энди бир ўйлаб кўринг, мамлакат раҳбарининг укаси давлат мулкини ўғирлагани учун қамоқда ўтирибди. Буни эшитган оддий ўзбек халқи ёки дунё ҳамжамияти нима дейди?! “Президентнинг укаси жиноятчи, ўғри экан, қамоқда ўтирибди”, демайдими?! Шу сабабли, бунда ҳам айнан укасини ёки бошқа яқинларини ўйлаб эмас, ўзини ва амалини ўйлаб, ноиложликдан Ислом Каримов ўз укаси Хуршид Каримовни жазо муддатидан аввал озод этишликка мажбур бўлади…

Yorum Yapın