Çin Uygurları kontrol etmek için Orta Asya’da yatırım yapıyor (Özbekçe ve Türkçe)

09.09.2915

Çin’in Orta Asya’ya yatırım yaparak hem diktaör rejimleri koruduğu hem de Uygurları kontrol altında tuttuğu belirtiliyor

Çin yatırımlarının Orta Asya’da artmasının sadece ekonomik değil, bazı siyasi ve etnik konuları da etkilediği belirtiliyor.

BBC Özbek servisinde yer alan haber yorumda bölgedeki diktatörlerinin dünyada ekonomik yönden devleşen Çin sermayesi sayesinde rejimlerini muhafaza etmeye çalışırken Çin’in ise buna karşılık kendisi için büyük tehlike olarak gördüğü bölgedeki Uygur lobisinin faaliyetlerini kontrol etmeye çalıştığı ifade ediliyor.

Pekin yönetimi, bölgenin üç ülkesi, Kazakistan, Özbekistan ve Kırgızistan’da yaşayan yaklaşık 350 bin Uygurun kendi bağımsız devleti hakkında konuşmalarını kesinlikle istemiyor. Bu Uygurların çoğu geçen yarım yüzyılda Çin zulmünden kaçarak kardeş ülkelere yerleşti. Onlar bugüne kadar arkada bıraktıkları vatanları Doğu Türkistan’ın bağımsızlığı hakkında konuşageldiler.

Ancak Sovyetlerin dağılması ve Orta Asya Türk Cumhuriyetlerinin bağımsızlığından sonra durum değişmeye başladı. Bölgeye milyarlarca dolar yatırım yapan Çin’in burada yaşayan Uygurları da çeşitli yöntemlerle kendi kontrolü altına aldığı bildiriliyor.

Özbek, Kazak ve Kırgız halkları ile ortak dil, din ve kültüre sahip olan Uygurların yaşadığı Doğu Türkistan, Çin ve Orta Asya arasında önemli bir köprü görevi görüyor. Ancak sınırın her iki tarafında yaşayan Uygurların kendi aralarında kültürel bağlar yanında siyasi yönden de işbirliği içinde olmasını Çin kesinlikle istemiyor.

Son yıllarda Orta Asya ülkeleri onlarca Uyguru yakalayarak Çin’e teslim etti. Bunlar Çin’de ya öldürüldü ya da uzun süreli hapis cezaları aldı.

 

УЙҒУРИСТОН БИР ХАЁЛМИ?

Марказий Осиё давлатлари бугун тобора юксалаётган Хитой таъсир доирасига тушишаркан, бу ҳолат уйғурлар ҳаётида яққол кўринмоқда.

Пекин минтақанинг уч давлати – Қозоғистон, Ўзбекистон ва Қирғизистонда яшаётган 350 мингга яқин уйғурнинг ўз миллий давлатчилиги ё мустақиллик ҳақида гапиришини истамайди.

Бу мамлакатлардаги аксар уйғурларнинг ота-оналари ўтган ярим аср давомида Хитойдан қочиб келишган. Улар эса шу пайтгача ортда қолган ватанлари – Шинжон Уйғур бўлгаси истиқлоли ҳақида очиқ гапириб келишарди.

Аммо энди аҳвол ўзгармоқда. Марказий Осиёга миллиардлаб доллар сармоялар киритаётган Хитой, кузатувчиларнинг таъкидлашича, айни мамлакатлардаги уйғурларни ҳам назорат қилаётир.

Тўғри, Хитой бугун Шинжон Уйғур бўлгаси иқтисодини ҳам ривожлантирмоқда.

Уйғурлар Шарқий Туркистон ва ё Уйғуристон, деб ҳам атайдиган Шинжон эса тил, дин ва маданий жиҳатдан уйғурларга яқин бўлган ўзбек, қозоқ ва қирғиз халқлари билан Хитой ўртасида муҳим кўприк бўлиб хизмат қилади.

Лекин чегаранинг ҳар икки тарафида яшовчи уйғурларнинг ўзаро маданий алоқалардан ташқари, сиёсий фаолиятга ҳам киришиши Хитой учун исталмаган бошоғриқдир.

Сўнгги йиллари Марказий Осиё давлатлари бир нечта уйғурни ушлаб, Пекинга топширишди. Инсон ҳуқуқлари гуруҳларига кўра, улар Хитойда ё қатл этилган, ё узоқ йилларга қамоққа ташланган.

Би-би-си Ўзбек Хизмати журналисти Рустам Қобил BBC News Channel ҳамда BBC World News телеканаллари Our World (“Бизнинг Дунё”) дастури учун Марказий Осиё уйғурлари ҳақида инглиз тилида махсус телекўрсатув тайёрлаган.

BBC UZBEK

Leave a Comment